شما در حال خواندن درس آشنایی با پارامترهای مهم در انتخاب مکان کارخانه هستید.

این درس مربوط به فاز سوم دوره‌ی طرح‌ریزی است.

مهمترین نکات در انتخاب محل کارخانه (پارامترهای مکان یابی برای واحدهای تولیدی)

آیا می‌توانیم در بیابان‌های بی‌آب و علف و خالی از سکنه کارخانه احداث کنیم؟ جایی که قیمت زمین کم باشد و با خیال آسوده دیوارکشی کنیم و سوله بسازیم و با هزینه‌ی کم صاحب یک کارخانه‌ی بزرگ و خوش‌نقشه شویم.

البته برای پاسخ به این سوال لازم نیست مسائل قانونی را در نظر بگیرید چون محدودیت‌های زیادی وجود دارد که در راهنمای اخذ مجوز تولید بررسی کردیم،‌ اما اگر محدودیتی نباشد باز هم این کار عاقلانه نیست! چرا؟ چون یک کارخانه‌ی دور افتاده که فاصله‌ی زیادی تا ریل راه‌آهن و بندر و آزادراه‌ها و منابع انسانی و تأمین‌کنندگان و بازارها و … دارد، احتمالاً تمام درآمدش را صرف حمل‌ونقل مواد اولیه و محصولات می‌کند و در تامین منابع انسانی با مشکل روبه‌رو می‌شود.

از سوی دیگر، احداث کارخانه در مناطق گران‌قیمت و لوکس با دسترسی اختصاصی به بنادر و جاده‌ها و باند اختصاصی هلیکوپتر و … هم احتمالاً فراتر از استطاعت مالی‌مان است و از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست.

در فاز سوم طرح‌ریزی قصد داریم که انتخاب مکان کارخانه را به‌صورت اصولی و علمی بررسی کنیم و در این درس از معیارهایی صحبت می‌کنیم که اهمیت زیادی در انتخاب مکان کارخانه یا شعبه‌های آن دارند و کمک می‌کنند که دقیق‌تر تصمیم بگیریم و فقط روی قیمت‌ها تمرکز نکنیم.

ضمناً در کتب دانشگاهی و مجلات و مقالات تخصصی به انتخاب موقعیت استقرار تسهیلات، از ساختمان و سوله گرفته تا تجهیزات و ماشین‌آلات، جایابی یا مکان ‌یابی هم گفته می‌شود که شامل مجموعه‌ی متنوعی از روش‌های کمی و کیفی است و در درس‌های بعدی با بعضی از آن‌ها آشنا می‌شوید.

چرا ملاک‌های انتخاب مکان کارخانه با مغازه فرق می‌کند؟!

پاسخ دقیق به این سؤال شامل جزئیات زیادی می‌شود که ارزیابی دقیق‌شان در چهارچوب این درس نیست اما آن‌ها را به‌صورت اجمالی بررسی می‌کنیم تا برای درک پارامترهای مکان یابی آماده شویم، ضمناً همین سؤال می‌تواند به‌صورت کلّی‌تر در مورد فعالیت‌های خدماتی و تولیدی مطرح شود که آن را در مقاله‌ی تفاوت کارهای خدماتی و تولیدی بررسی کردیم و می‌توانید برای بررسی عمیق‌تر به آن مراجعه کنید.

فرض کنید که شانس خریدن یک مانتوی لوکس و گران قیمت توسط مشتریان معمولی، یک در هزار باشد یعنی از هر هزار نفر یکی آن را بخرد، بر این اساس:

اگر ویترین مغازه روزی ۱۰۰ بار دیده شود احتمالاً ماهی ۳ عدد از آن فروخته می‌شود.

اگر ویترین مغازه روزی ۱۰۰۰۰ بار دیده شود احتمالاً ماهی ۳۰۰ عدد از آن فروخته می‌شود.

پس بدیهی است که فروش مغازه‌ در منطقه‌ی پرتردد بیشتر است، اما باید توجه کنیم که خیلی از مراجعه‌کنندگان به قصد خرید مانتو نیامده‌اند و اگر در منطقه‌ای که بورس مانتو است حضور داشته باشیم، فروش بیشتر می‌شود چون نسبت مشتریان اصلی بیشتر است و حتی شاید با وجود مشتریان کمتر (به نسبت حالت اول) فروش بیشتری داشته باشیم، لذا علاوه بر حجم تردد افراد باید به تخصصی بودن منطقه (یا دسترسی به بخش‌بندی مشنریان) هم توجه کنیم.

پارامتر بعدی تناسب موقعیت مغازه و ارزش اجناس است که مثلاً مشتریان برای خرید یک جواهر سنگین و گران‌قیمت به یک مغازه‌ی کوچک در کوچه‌های فرعی بازار مراجعه نمی‌کنند و به مناطقی میروند که متناسب با نوع خریدشان باشد و اگر تمام این موارد را لحاظ کنیم به این نکته میرسیم که موقعیت واحدهای تجاری بر اساس تمرکز مشتریان و به منظور رسیدن به درآمد بیشتر تعیین می‌شود، هر چند که از سال ۱۳۹۲ رفته‌رفته شبکه‌های اجتماعی تقویت شدند و فروشگاه‌هایی ظهور کردند که از شبکه‌های اجتماعی و سایت‌ها به عنوان ویترین استفاده می‌کنند.

در مورد جای کارخانجات هم گاهی به محل تمرکز بازار توجه می‌کنیم، مثلاً برای محصولات فاسدشدنی، سنگین و حجیم، مواد آتش‌زا و … نزدیکی به مشتریان مهم است  اما به کلّی دیدگاهمان در انتخاب مکان کارخانه فرق می‌کند و روی کاهش هزینه‌ی تولید و حمل‌وتقل تمرکز می‌کنیم. آیا برای شما مهم است که محل تولید ذغال کبابی، محلول ضدعفونی، نایلون، لامپ و … کجاست؟ عموم اقراد به آدرس تولیدکنندگان توجهی نمی‌کنند چون تأثیری در انتخاب‌شان ندارد اما جای کارخانه مستقیماً روی هزینه‌های خرید مواد اولیه، حمل‌ونقل، اسکان نیروی انسانی، دسترسی به بازار و … اثر می‌گذارد و انتخاب اشتباه می‌تواند تا حد زیادی باعث کاهش سود شود.

ضمناً روشن است که انتخاب اشتباه مکان کارخانه را به سادگی نمی‌توانیم جبران کنیم چون انتقال تجهیزات و ماشین‌آلات، طراحی جدید چیدمان، نصب و برنامه‌ریزی دستگاه‌ها، برنامه‌ریزی مجدد برای تأمین مواد و قطعات، آماده‌سازی دوباره‌ی ساختمان و واحدها و دپارتمان‌ها، اصلاح الگوهای جریان مواد، جایگزینی کارگرانی که شرایط حضور در مکان جدید را ندارند و … مواردی هستند که هزینه و زمان زیادی صرف می‌کنند.

انتخاب جای کارخانه را از کجا شروع کنیم؟

انتخاب مکان کارخانه یک مسیر مشخص و ساده و منطقی دارد که بررسی را از کلّی‌ترین حالت شروع می‌کنیم و در جزئی‌ترین حالت به پایان می‌رسانیم، مثلاً یک تولیدکننده‌ی اروپایی ساعت مچی که بازارهای آن آسیایی هستند می‌تواند کارخانه‌ی خود را در تایوان مستقر کند تا بخشی از مواد اولیه را از چین تأمین کند، هزینه‌ی نیروی کار کمتر باشد و نهایتاً هزینه‌ی کمتری برای حمل و نقل محصولات تا بازارهای هدف پرداخت کند. در مقاله‌ی پارادایم‌های تولید، بخش تولید جهانی، مثال کامل و واقعی در مورد یکی از محصولات اپل طرح کردیم که بررسی آن خالی از لطف نیست.

پس در این میان احتمالاً اولین چالش یک کارخانه‌ی جهانی و بزرگ این است که شعبه‌ی جدید خود را در کدام قاره مستقر کند و بعد از آن نوبت کشور و منطقه و محدوده و محله و … می‌شود و در این مسیر باید قوانین کشورها (اجازه‌ی فعالیت، مالیات‌ها، محدودیت اتباع بیگانه و …) و مسائل اجتماعی و خیلی از فاکتورهای دیگر را بررسی کند که در همین درس از آن‌ها صحبت می‌کنیم، هر چند بعید است که در میان ما کسی به راه‌اندازی کارخانه در آفریقا و تأسیس شعبه‌های اداری در اروپا فکر کند و به همین علت تمرکزمان روی مکان‌ یابی در مقیاس کشورمان است.

برای انتخاب جای کارخانه معمولاً اولین تصمیم‌ها در مورد منطقه‌ی تقریبی آن است و جایی را انتخاب می‌کنیم که به تأمین‌کنندگان و مشتریان دسترسی داشته باشیم و پس از آن با در نظر گرفتن مواردی مثل آب و هوا، فرهنگ و شرایط اجتماعی منطقه، قیمت زمین و ساخت و ساز و … محدوده‌ی نهایی را انتخاب می‌کنیم؛ البته در مورد محدوده کارمان سخت نیست چون مناطق و شهرک‌های صنعتی هر استان محدود هستند و با توجه به قوانین زیست‌محیطی، انتخاب‌های زیادی برای ارزیابی و مقایسه نخواهیم داشت.

چه چیزهایی را در دوره‌ی انتخاب مکان کارخانه بررسی نمی‌کنیم؟

به‌صورت کلی در فاز سوم طرح‌ریزی فقط راجع ‌به محل کارخانه صحبت می‌کنیم و کاری به مسائل ساختمانی و نوع خاک و شرایط زمین نداریم چون به مهندسان عمران مربوط می‌شود و در حوزه‌ی تخصص‌مان نیست.

در مورد محدودیت‌های زیست محیطی و کاربری زمین و روند اخذ مجوز هم صحبت نمی‌کنیم چون آن‌ها را کاملاً در راهنمای مجوزهای تولید بررسی کردیم و می‌توانید به آن مراجعه کنید.

همچنین در فهرست این درس از عوامل محیطی صحبت کردیم اما بررسی دقیق‌ترشان نیازمند روش‌های تحلیلی است که در راهنمای تحلیل محیط کسب‌وکار بررسی کردیم و می‌توانید برای مطالعه‌ی بیشتر به آن مراجعه کنید.

پارامترهای مهم در انتخاب مکان کارخانه

در ادامه فهرست کاملی از مهم‌ترین معیارهای انتخاب مکان کارخانه را آماده کردیم که بعضی از آن‌ها هم‌پوشانی دارند اما ترجیح دادیم که تمام آن‌ها در فهرست‌مان قرار بگیرند تا بعضی مسائل مشابه را از جنبه‌های مختلف بررسی کنیم.

فضای در دسترس

همان‌طور که در فازهای اول و دوم طرح‌ریزی مشاهده کردید، بخش زیادی از اقدامات‌مان برای محاسبه یا تخمین فضای مورد نیاز بود و زمانی زحمات‌مان به نتیجه می‌رسد که فضای در دسترس کارخانه با آن‌چه در نظر گرفتیم هم‌خوانی داشته باشد.

همچنین یادآوری می‌کنیم که بخشی از این فضا مربوط به توسعه‌ی کارخانه در سال‌های آینده است تا برای افزایش ظرفیت تولید یا اضافه کردن نفرات و ماشین‌آلات و بخش‌های جدید، محدودیتی نداشته باشیم و از آن‌جایی که معمولاً کارخانجات در مناطق ارزان‌ قیمت مستقر می‌شوند به‌صرفه‌تر است که ضریب اطمینان بالاتری لحاظ کنیم تا خیال‌مان از آینده آسوده باشد.

به‌عنوان یک تقریب سرانگشتی، با توجه به فضای توسعه‌ی مورد نیاز و محدودیتی که برای ساخت‌وساز وجود دارد، به نظر می‌رسد که اندازه‌ی زمین بهتر است حدودا ده برابر فضای مورد نیاز ساختمان‌ها و سوله‌ها انتخاب شود (کتاب طرح‌ریزی Matthew Stephen و Fred Meyers).

با این توضیحات روشن است که یکی از اولیه‌ترین ملاک‌های انتخاب‌مان در تعیین موقعیت کارخانه این است که ابعاد قطعات زمین در منطقه‌ی مربوطه با نیاز و خواسته‌مان هماهنگ باشد و به همین ترتیب بسیاری از شهرک‌ها و نواحی صنعتی از گزینه‌هایمان خط می‌خورند.

قوانین ساخت‌وساز

توجه داشته باشید که قوانین ساخت‌وساز در کشورها و مناطق مختلف فرق می‌کند و روی فضای در دسترس‌ و بعضی پارامترهای دیگر اثر می‌گذارد.

مثلاً سطح اشغال به نسبت مساحت مسقف (شامل سوله‌ها و ساختمان‌ها) به مساحت کلّی گفته می‌شود که در هر منطقه سقف مشخصی دارد و بدیهی است که برای ارزیابی فضا باید آن را در نظر داشته باشید یا تعداد طبقات و پارکینگ‌های مجاز در هر منطقه متفاوت است و اگر قضد فعالیت در شهرک‌های صنعتی را دارید می‌توانید برای اطلاع از این محدودیت‌ها به قوانین ساخت‌وساز در شهرک‌های صنعتی مراجعه کنید.

شکل و جهت قرارگیری زمین

علاوه بر فضای کافی، شکل زمین هم باید با طرح‌‌مان مطابقت داشته باشد یا اگر هنوز طرح‌ریزی انجام نشده است باید این قاعده‌ی را در نظر داشته باشیم که زمین‌های متقارن و مستطیلی  کمک می‌کنند تا به بهترین نحو ممکن از فضای موجود استفاده کنیم.

همچنین جهت قرارگیری زمین روی نحوه‌ی تابش نور خورشید اثر می‌گذارد و طبیعتاً در زمین‌های شمالی و جنوبی می‌توانیم شرایطی را فراهم کنیم که به انرژی کمتری برای روشنایی محیط یا سیستم‌های گرمایشی نیاز باشد.

هزینه و شرایط خرید زمین و تأسیس سوله‌ها و ساختمان‌ها

نیازی به توضیح نیست که در انتخاب مکان کارخانه باید قیمت خرید زمین و احداث سوله‌ها و ساختمان‌ها با بودجه‌ی در نظر گرفته شده متناسب باشد و در این خصوص می‌توانیم به دو نکته‌ی زیر اشاره کنیم:


در بعضی مناطق برای خرید زمین‌های صنعتی تسهیلات و امتیازاتی مثل وام و خرید اقساطی در نظر گرفته شده است که آگاهی از آن‌ها به انتخاب نهایی محل کارخانه کمک می‌کند.


هزینه‌های خرید مصالح و انتقال‌شان تا محل کارخانه یا عملیات ساختمان‌سازی و تأسیس سوله‌ها در مناطق مختلف فرق می‌کند و گاهی این تفاوت به حدی زیاد است که می‌تواند دلیلی برای انتخاب نشدن یک منطقه باشد.

مسائل قانونی

کارخانجات نمی‌توانند در هر مکانی که خواستیم مستقر شوند بلکه اولاً باید در زمین‌هایی با کاربری صنعتی قرار بگیرند و دوماً هر چقدر آلاینده‌تر باشند باید دورتر از مناطق مسکونی شهری و روستایی و منابع طبیعی حساس (مثل تالاب‌و جنگل و دریا) قرار بگیرند که این موضوعات را در راهنمای اخذ مجوز تولید بررسی کردیم.

همچنین حضور در بعضی مناطق باعث معافیت یا تخفیف‌های مالیاتی می‌شود که جذابیت زیادی برای سرمایه‌گذاران دارد و می‌تواند مبنای خوبی برای انتخاب مکان کارخانه باشد.

از طرفی مطابق ماده‌ی ۴۱ قانون کار میزان حدأقل حقوق کارگران می‌تواند برای نقاط مختلف کشور به‌طور متفاوتی تعیین شود (که در حال حاضر از این ظرفیت استفاده نمی‌شود) یا شاید حضور در بعضی مناطق مشمول سختی کار و حقوق بیشتر و ساعات کاری کمتر باشد که چنین مواردی روی هزینه‌های تولید اثر می‌گذارد و می‌تواند برای انتخاب مکان کارخانه در نظر گرفته شود.

دسترسی به کانال‌های توزیع

محصولات یک واحد تولیدی به روش‌های مختلفی در اختیار مشتریان قرار می‌گیرند که از نظر هزینه‌ها‌ی حمل‌ونقل و زمان و کیفیت تحویل متفاوت هستند و باید کانال‌هایی را انتخاب کنیم که با توجه به زمان مورد انتظارمان اقلام را در ارزان‌ترین حالت ممکن و با کیفیت مناسب به مقصد برسانند و نهایتا مکانی را برای کارخانه (یا سایت‌های تولیدی) انتخاب می‌کنیم که به کانال‌های مورد نظر دسترسی داشته باشد.

مثلا در صورتی که یک کارخانه از حمل‌ونقل دریایی برای ارسال کالا استفاده می‌کند باید روی دسترسی آن به بنادر گمرکی توجه کنیم یا برای کانال‌های هوایی و ریلی باید دسترسی آن به فرودگاه و راه‌آهن را مبنا قرار دهیم.

همچنین روشن است که در عموم موارد دسترسی به آزادراه‌ها و جاده‌ها برای تحویل مستقیم کالا به مشتریان یا ارسال محموله‌ها به درگاه‌های ریلی و دریایی و هوایی ضرورت دارد.

فاصله‌ی مکان کارخانه تا مشتریان و بازارها

در بررسی گزینه‌هایی که دسترسی مشابهی به کانال‌های حمل‌ونقل دارند، پارامتر مسافت به مبنای دقیق‌ و ساده‌ای برای تخمین هزینه‌های حمل‌ونقل و زمان تحویل کالا تبدیل می‌شود و اگر دسترسی‌ها یکسان نباشد باید بررسی کنیم که مجموع زمان و هزینه‌های حمل‌ونقل تا کانال توزیع و از آن‌جا به مقصد نهایی در کدام اماکن مقرون به‌صرفه‌تر است.

مثلاً اگر یک واحد تولیدی در جاجرود مستقر باشد کاملاً روشن و بدیهی است که زمان و هزینه‌ی حمل‌ونقل محموله‌ها تا فیروزکوه یا تهران از هزینه‌ی انتقال‌شان به اصفهان ارزان‌تر است چون در هر دو صورت از حمل‌ونقل جاده‌ای و محورهای مواصلاتی مشابهی استفاده می‌شود.

در مثالی دیگر فرض کنید که می‌خواهیم بین دو نقطه در حوالی شیرگاه (در امتداد جاده‌ی فیروزکوه) و آمل با ۲۳۰ کیلومتر و ۱۸۰ کیلومتر فاصله از تهران (به‌عنوان مقصد نهایی)، بررسی کنیم که کدام‌شان از نظر هزینه‌های ارسال به‌صرفه‌تر است اما این‌بار نمی‌توانیم فقط مسافت را مبنا قرار دهیم چون شاید تعرفه‌ی حمل‌ونقل یا زمان سفر در جاده‌های هراز و فیروزکوه یکسان نباشد یا حتی تردد وسایل نقلیه‌ی سنگین در هراز ممنوع اعلام شود.

یا شاید کارخانه‌ای با ۲۰۰ کیلومتر فاصله از بازار هدف به ریل راه‌آهن نزدیک نباشد اما کارخانه‌ی دیگری با ۴۰۰ کیلومتر فاصله در همسایگی آن باشد و در صورت تمایل به استفاده از خطوط ریلی، گزینه‌ی دوم دسترسی بهتری دارد.

البته در این مثال‌ها فرض کردیم که تمام مشتریان و بازارها در محدوده‌ی مشخصی تمرکز دارند، اما اگر مقاصد مختلف داریم باید نقطه‌ای را پیدا کنیم که مجموعاً فاصله و دسترسی بهینه و منطقی به تمام مقاصد کارخانه داشته باشد.

از سوی دیگر شاید به نظر برسد که تمرکز صحبت‌مان روی هزینه‌های حمل‌ونقل بود اما گاهی ملاحظاتی وجود دارد که باعث می‌شود اهمیت کمتری برای آن قائل باشیم، مثلاً مواد فاسدشدنی باید هر چه زودتر به دست مشتریان برسند یا انتقال مواد منفجره یا شکستنی یا سنگین ملاحظاتی دارد که شاید با بعضی کانال‌های حمل‌ونقل هم‌خوانی نداشته باشد.

دسترسی به بازارهای آینده

بعید است که مشتریان یک کسب‌وکار در طول زمان ثابت بمانند و در عمل با مواردی شبیه زیر روبه‌رو می‌شویم:


زمانی که کسب‌وکارمان رشد می‌کند، به تدریج تقاضا برای محصولات بیشتر می‌شود و بازارهای جدیدی شکل می‌گیرد که شاید در نقاط جغرافیایی دیگری باشند.

گاهی تحت تأثیر عوامل محیط کسب‌وکار، فرصت‌ها یا تهدیدهایی پدیدار می‌شود که ترجیح می‌دهیم روی بازارهای دیگری تمرکز داشته باشیم.

گاهی بخش‌بندی‌های مشتریان به درستی انتخاب نشده است و به موازات کارمان متوجه می‌شویم که بخش‌های دیگری از شرایط بهتری برخوردارند، لذا تمرکزمان از مشتریان فعلی برداشته می‌شود و به بازارهای دیگری جذب می‌شویم که شاید در نقاط دیگری باشند. (برای آشنایی با مفهوم بخش‌بندی مشتریان به درس راهنمای بوم مدل کسب‌وکار مراجعه کنید)

از طرفی همان‌طور که گفتیم تغییر مکان کارخانه آسان نیست و هزینه‌های زیادی دارد، لذا در انتخاب موقعیت آن باید علاوه بر بازارهای فعلی به بازارهای آینده‌ هم توجه کنیم، اما چطور باید تغییرات آینده را پیش‌بینی کنیم؟ در ویکی‌تولید مجموعه‌ای با عنوان پیش‌بینی تقاضا داریم که برای پاسخ به این سؤال است.

ارتباط با تأمین‌کنندگان

یک کارخانه به منابعی مثل مواد خام و نیم‌ساخته و استاندارد یا حامل‌های انرژی (مثل ذغال سنگ و بنزین و گازوئیل و گاز طبیعی و نفت سفید) یا قطعات مصرفی ماشین‌آلات نیاز دارند که بخش زیادی از آن‌ها توسط تأمین‌کنندگان فراهم می‌شوند و هر آن‌چه در مورد ارتباط کارخانه و مشتریان گفتیم حالا در مورد ارتباط کارخانه با تأمین‌کنندگان مصداق دارد، یعنی:


کارخانه باید به کانال‌های حمل‌ونقل برای دریافت مواد اولیه یا منابع انرژی از تأمین‌کنندگان دسترسی داشته باشد.

فاصله‌ی جغرافیایی تا تأمین‌کنندگان می‌تواند یک پارامتر تأثیرگذار در تحویل به موقع مواد اولیه با هزینه‌ی کمتر باشد.

به مرور زمان تأمین‌کنندگان تغییر می‌کنند و باید تغییرات احتمالی را پیش‌بینی کنیم تا انتخاب دقیق‌تری برای مکان کارخانه داشته باشیم.

همچنین باید میزان دسترسی به منابع و هزینه‌های آن را برای مناطق مختلف ارزیابی کنیم تا تأمین آن با مشکل و محدودیت روبه‌رو نشود و مقرون به‌صرفه باشد.

در این درس روی موضوعات عمیق نمی‌شویم و صرفاً به مروری کوتاه بسنده می‌کنیم، لذا برای مطالعه‌ی دقیق‌تر تأثیر تأمین‌کنندگان و مشتریان (به عنوان دو نیروی مهم صنعت) روی کسب‌وکار می‌توانید بخش اول درس تحلیل‌ محیط کسب‌وکار را بخوانید و با کمک تحلیل پورتر با بسیاری از ملاحظات دیگری آشنا شوید که به‌صورت غیرمستقیم روی تعیین موقعیت کارخانه اثر می‌گذارند.

دسترسی به منابع طبیعی

بعضی کارخانجات برای انجام کارشان به منابع طبیعی مثل رودخانه‌ها و معادن و جنگل‌ها و دریا و کویر و نور خورشید و آب باران و جریان باد و … نیاز دارند و طبیعتاً در انتخاب کارخانه باید دسترسی به این منابع و مجوز بهره‌برداری از آن‌ها لحاظ شده باشد، همچنین بسیاری از این منابع عمر محدودی دارند یا کیفیت‌شان فرق می‌کند که می‌توانند در انتخاب نهایی مؤثر باشند.

دسترسی به منابع انرژی و خطوط انتقال

در مورد منابع انرژی مثل برق یا گاز یا گازوئیل باید به تناسب منابع در دسترس با نیازهای کنونی و آینده‌ی کارخانه اطمینان حاصل کنیم، مثلاً شاید جریان برق یا فشار گاز منطقه پاسخگوی نیازهای کارخانه نباشد و به یک چالش جدی تبدیل شود.

همچنین باید وجود خطوط انتقال آب و گاز و برق و شرایط اتصال به آن‌ها را در نظر داشته باشیم و در صورتی که موجود نیستند بررسی کنیم که جبران‌شان چگونه ممکن است و چقدر هزینه خواهد داشت.

دسترسی به نیروی کار

همان‌طور که در مقدمه گفتیم، شاید به نظر برسد که تأسیس کارخانه در مناطق دوردست به‌صرفه باشد اما معایبی هم دارد که یکی از آن‌ها عدم دسترسی به نیروی کار مناسب است که الزاماً به معنای نبودن جمعیت انسانی نیست، بلکه شاید وضعیت اقتصادی مردم یک منطقه‌ی به حدی مساعد باشد که تمایلی به کار در کارخانه با درآمد معمولی را نداشته باشند یا اکثرشان میانسال باشند، یا شاید نیروهای متخصص به علت دور بودن از کارخانه همکاری نکنند.

میانگین دستمزد کارگران

دستمزد کارگران یکی از موارد هزینه‌های تولید است که گاهی در مناطق مختلف فرق می‌کند.

شرایط زندگی در محدوده کارخانه

کارگران باید در نزدیکی کارخانه سکونت داشته باشند و اگر شرایط زندگی دشوار باشد روی سطح رضایت و کارایی‌ و خواسته‌هایشان اثر می‌گذارد، در نتیجه باید هزینه‌های تأمین مسکن و اقلام ضروری و امکانات آموزشی و رفاهی منطقه را در نظر باشیم تا بستر مناسبی برای کارگران و اعضای خانواده‌شان فراهم شود و حتی گاهی که شرایط منطقه مساعد نیست باید کارخانه با هزینه‌ی خودش امکاناتی مثل شهرک‌های مسکونی و مدارس و بیمارستان فراهم کند که معمولاً به‌صرفه نیست. (علی‌الخصوص برای کارخانجات خصوصی)

پذیرش ساکنان منطقه

گاهی مردم یک منطقه به علت نگرانی‌های زیست‌محیطی یا به‌واسطه‌ی فرهنگ و رسومات و اعتقادات‌شان از حضور یک واحد تولیدی ابراز نارضایتی می‌کنند که طبیعتاً گاهی مانع از رشد و توسعه‌ی کارخانه یا حتی آغاز کار آن می‌شود.

نزدیکی به صنایع دیگر و ارائه‌دهندگان خدمات

ممکن است بخشی از فرآیند تولید برون‌سپاری شود یا کارخانه برای اموری مثل بسته‌بندی یا حمل‌ونقل یا سرویس و نگهداری تجهیزات یا دفع ضایعات یا خدمات بازاریابی به خدمات کارخانجات و شرکت‌های دیگر وابسته باشد و در این حالت نزدیکی به این خدمات یکی از شرایط ضروری برای انتخاب مکان کارخانه خواهد بود.

از سوی دیگر بعضی واحدهای تولیدی به شرکت‌ها و کارخانجات دیگر خدمت‌رسانی می‌کنند یا کارشان بر مبنای سفارش است (نه تولید محصولات مشخص یا make to stock) و قاعدتاً زمانی به سودآوری می‌رسند که به صنایع دیگر دسترسی داشته باشند و این موضوع را می‌توانیم بخشی از همان پارامترهای ابتدایی درس (دسترسی و فاصله تا مشتریان) منظور کنیم.

همچنین بعضی واحدهای تولیدی و خدماتی تصمیم می‌گیرند که برای رسیدن به اهداف مشترک همکاری کنند، مثلاً مواد اولیه را به‌صورت تجمیعی سفارش دهند، انبارها یا آزمایشگاه‌های مشترک داشته باشند، امکانات حمل‌ونقل را به اشتراک بگذارند و … که در این حالت باید در مجاورت هم قرار بگیرند و  البته گاهی هم این همکاری ‌های وجود ندارد اما سرمایه‌گذاران به امید شکل‌گیری آن‌ها، جای کارخانه را در نزدیکی صنایع مورد نظرشان انتخاب می‌کنند.

همسایگان کارخانه

وجود کارخانجات آلاینده یا پرتردد در همسایگی کارخانه می‌تواند موجب کاهش تمرکز کارگران و سطح رفاهی آن‌ها یا ایجاد تراکم در جاده‌های منتهی به کارخانجات یا کاهش دسترسی به بعضی منابع شود، لذا باید مراقب باشیم که درگیر مجاورت‌های نامطلوب نشویم؛ البته همان‌طور که گفتیم گاهی هم این مجاورت‌ها باعث شکل‌گیری همکاری‌های سازنده و هم‌افزایی کارخانجات می‌شود.

امکانات ضروری برای مدیریت پسماندها

مسأله‌ی دفع پسماندهای صنعتی در قانون دیده شده است و کارخانجات موظف به رعایت پاره‌ای از اصول و استانداردها برای جمع‌آوری و نگهداری و انتقال و دفع ضایعات هستند (به قوانین مدیریت پسماندها مراجعه کنید) و در غیر اینصورت جریمه می‌شوند، لذا باید در انتخاب مکان کارخانه به امکانات محیطی آن برای دفع یا تصفیه‌ی ضایعات توجه داشته باشیم.

البته معمولاً چنین امکاناتی در شهرک‌های صنعتی یا مناطق صنعتی قدیمی و متراکم پیش‌بینی شده است و مشکلی وجود ندارد اما برای حضور در مناطقی که سابقه‌ی صنعتی ندارند باید به امکان مدیریت مناسب پسماندها و نحوه‌ی دفع ضایعات و زباله‌ها توجه بیشتری داشته باشیم.

شرایط آب و هوایی مکان کارخانه

وضعیت اقلیمی منطقه روی دقت زمان‌بندی و سرعت و کیفیت و هزینه‌های حمل‌ونقل اثر می‌گذارد، همچنین بعضی فرایندهای تولید به ملاحظات خاصی مثل دما یا رطوبت مناسب نیاز دارند که اگر با شرایط آب و هوایی منطقه سازگار نباشد باید هزینه‌ی بیشتری برای تجهیزات کمکی و انرژی مصرفی پرداخت شود. (مثل کاشت برنج در شهر یزد)

نکته‌ی دیگر سابقه‌ی طوفان و سیل و بهمن در مناطق مختلف است که اطلاعات مربوطه را می‌توانیم از منابع هواشناسی استخراج کنیم و از آن‌جایی که معمولاً عمر کارخانجات طولانی است باید حتی‌المقدور از انتخاب محیط‌های نامطلوب خودداری کنیم تا بعداً متحمل هزینه‌های اضافی نشویم.

موضوع دیگر تأثیر آب‌و‌هوا روی شرایط رفاهی کارگران است که طبیعتاً در مناطق سردسیر و گرمسیر باید هزینه‌ی بیشتری برای کنترل دمای محیط  کارشان پرداخت شود و در شرایطی که کنترل دما مقدور نیست (مثل کار در معدن یا در فضاهای باز) یا توجیه اقتصادی ندارد، باید کاهش بهره‌وری آن‌ها را انتظار داشته باشیم.

وضعیت مخابراتی منطقه

کارخانجات باید با محیط اطراف‌شان ارتباط داشته باشند که در گذشته بیشتر از طریق تلفن و فکس بود اما در دنیای امروز از طریق ایمیل و شبکه‌های داخلی (مثلاً شبکه‌ی داخلی سایت‌های مختلف کارخانه ودفاتر اداری) انجام می‌شود و حتی امروزه شاهد ظهور ماشین‌آلاتی هستیم که از راه دور تنظیم می‌شوند یا فریم‌ورک آن‌ها از طریق اینترنت به‌روزرسانی می‌شود یا بسیاری از تجهیزات نظارت بر تولید بر پایه‌ی شبکه کار می‌کنند و لذا باید مکانی را انتخاب کنیم که به شبکه‌های مخابراتی دسترسی داشته باشند.

1 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.