شما در حال خواندن درس مفهوم و تعریف مالکیت فکری از مجموعه‌ی مالکیت فکری هستید.

مالکیت فکری چیست؟ (Intellectual Property یا IP)

اکثراً با عنوان مالکیت فکری (یا مالکیت معنوی) غریبه هستند، اما موضوعاتی که در این شاخه بررسی می‌شود برای فعالان حوزه‌ی کسب‌وکار آشناست، لذا پیش از این که مالکیت فکری را به عنوان یک مفهوم جدید بشناسیم، تجربیات مشترک‌مان را کنار هم قرار می‌دهیم تا مفهوم آن تداعی شود. به نمونه‌های زیر توجه کنید:

گاهی صاحبان ایده نگران هستند که با اجرای ایده‌شان، بقیه هم شبیه آن را انجام دهند و چیزی عایدشان نشود. مثلاً شرکت الف سال‌ها زمان صرف می‌کند و صفحه‌ی نمایش لمسی می‌سازد و آن را عرضه می‌کند، اما رقیبان با مهندسی معکوس، شبیه آن را می‌سازند و شرکت الف ناکام می‌ماند. احتمالاً می‌دانید که در این موارد، صاحبان ایده‌های جدید می‌توانند گواهی ثبت اختراع بگیرند تا قانون از آن‌ها حمایت کند و دیگران مجوز استفاده از آن را نداشته باشند.

بعضی سرمایه‌گذاران علاقمندند که نمایندگی‌ برندهای دیگر را داشته باشند یا محصولات‌شان را مطابق دانش فنی یا استانداردهای یک شرکت معتبر تولید کنند (مثلاً محصول‌شان را تحت لایسنس بنز آلمان تولید کنند). همچنین در دهه‌های اخیر، بخش قابل توجهی از سود کسب‌وکارهای بزرگ با اعمالی مثل انتقال دانش فنی (مثلاً انتقال دانش ساخت قطعات پژو ۴۰۵ به ایران‌خودرو)، اجازه‌ی استفاده از نشان تجاری (مثل استفاده از آرم استارباکس روی لیوان)، اجازه‌ی استفاده از طرح‌های صنعتی (مثل استفاده‌ از طرح خودروی پورشه در یک بازی کامپیوتری) به دست آمده است؛ تمام این اعمال تجاری، تحت حاکمیت مقررات مالکیت فکری هستند، چون موضوع معاملات و قراردادهایشان، عناصر مادی و قابل لمس نیست.

حتماً بارها دیده‌اید که زیر اسم یک رستوران می‌نویسند هیچ شعبه‌ی دیگری ندارد یا شعبه‌ی اصلی اینجاست! ماجرا این است که گاهی یک نام تجاری نزد مشتریان محبوب می‌شود و دیگران از همان برای منافع خودشان استفاده می‌کنند، حال آن که دلیل محبوبیت، فعالیت‌های ارزشمند یک شخص خاص بوده است و انتظار می‌رود که تمام منافع به همان شخص تعلق بگیرد. مطابق مقررات داخلی و بین‌المللی، حمایت از نام تجاری به سادگی امکان‌پذیر است و روش آن در شاخه‌ی مالکیت فکری مطالعه می‌شود.

بعضی وبسایت‌ها، مطالب و مقالاتی که با زحمت و هزینه‌ی فراوان در سایت‌های دیگر تهیه شده است یا متن کتاب‌ها و مقالات مولفان دیگر را عیناً کپی و با نام خودشان منتشر می‌کنند و به همین علت زیر خیلی از وبسایت‌ها یا در صفحات اول بسیاری از کتاب‌ها و مجلات (یا در شروع فیلم‌های سینمایی، یا روی کاور آلبوم‌های موسیقی) می‌نویسند که استفاده از مطالب یا کپی کردن محتویات ممنوع است! حقوقی که از این محتویات حمایت می‌کنند اصطلاحاً کپی‌رایت نامیده می‌شوند و یکی از شاخه‌های مالکیت فکری به حساب می‌آیند.

ویژگی اصلی بسیاری از محصولات، مثل سنگ‌های نمای ساختمان یا طرح فرش یا پارچه، ظاهرشان است و با این که گاهاً این طرح‌ها با صرف زمان و هزینه‌ی زیادی طراحی می‌شوند، کسب‌وکارهای دیگر از آن‌ها الگوبرداری می‌کنند. ویژگی‌های ظاهری اختراع به حساب نمی‌آیند، ارتباطی هم با کپی‌رایت ندارند اما می‌توانند به عنوان طرح صنعتی ثبت شوند و مورد حمایت قرار بگیرند.

همانطور که مشاهده کردید، عنوان ناملموس مالکیت فکری به همان موضوعات ملموسی اشاره دارد که بارها در موردشان شنیده‌ایم و این در حالی است که عموم افراد، موضوعاتی مثل ثبت برند، گواهی ثبت اختراع، طرح صنعتی، کپی‌رایت، لایسنسینگ، فرانچایزینگ و امثالهم را جدا از هم می‌دانند؛ در ادامه‌ی این درس، تلاش می‌کنیم که به بهانه‌ی ارائه‌ی تعاریف مختلف، مفهوم کامل‌تر و دقیق‌تری از مالکیت فکری را ترسیم کنیم.

کلیدواژه‌های درس

موضوع این درس Intellectual Property است که گاهی برای رعایت اختصار IP نوشته می‌شود. کلمه‌ی Intellectual به معنای فکری و کلمه‌ی Property به معنای مالکیت است و ترکیب این دو کلمه را “مالکیت فکری” یا “مالکیت معنوی” ترجمه می‌کنند، اما در مورد این که کدام ترجمه دقیق‌تر است، اختلاف نظر وجود دارد.

شاید در بعضی منابع با عباراتی مثل Intellectual Capital (سرمایه‌ی فکری) یا Intellectual Assets (دارایی‌های فکری) روبه‌رو شوید که با Intellectual Property مترادف نیستند و تفاوت‌هایشان را در درسی دیگر بررسی خواهیم کرد.

تعریف مالکیت فکری

دو سازمان بین‌المللی تأثیر زیادی در شکل‌گیری وضعیت کنونی مالکیت فکری داشته‌اند و برای مطالعه‌ی این حوزه باید حتماً مستندات‌شان را در نظر داشته باشیم:

۱- سازمان جهانی مالکیت فکری (World Intellectual Property Organization)

سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) یکی از پانزده آژانس تخصصی سازمان ملل است (مثل آژانس انرژی هسته‌ای) که در سال ۱۹۶۷ تشکیل شد. دو هدف اصلی این سازمان عبارتند از: ۱٫ ترویج حمایت از مالکیت‌ فکری در تمام جهان و ۲٫ اطمینان از همکاری اعضای معاهدات بین‌المللی این سازمان در حوزه‌ی مالکیت فکری. (مشاهده‌ی منبع) تا قبل از تأسیس این سازمان، مفهوم مشترک و واحدی در مورد مالکیت فکری وجود نداشت و مقررات هر کشور، نگاه متفاوتی به این حوزه داشت.

۲- سازمان تجارت جهانی (World Trade Organization)

سازمان تجارت جهانی (WTO) یکی دیگر از آژانس‌های تخصصی سازمان ملل است که وظیفه‌ی تنظیم روابط تجاری را به عهده دارد و از آن جایی که امروزه بسیاری از معاملات در مورد دارایی‌های غیرمادی انجام می‌شوند، این سازمان توجه ویژه‌ای به موضوع مالکیت فکری داشته است.

در ادامه‌ی درس مشاهده خواهید کرد که WIPO تعریف دقیقی ارائه نکرده و آن چه بعضی تعریف می‌نامند، چیزی جز ارائه‌ی مصادیق نیست و WTO تعریفی ارائه کرده که با واقعیت‌ها هم‌خوانی ندارد. به همین علت، تصمیم گرفتیم که با جستجو در منابع دیگر، تعریف دقیق‌تر و شفاف‌تری را به عنوان مبنای درس انتخاب کنیم و توضیحات خانم دلی یانگ (در کتاب Understanding and Profiting from IP in) به نظرمان مناسب‌ است:

مالکیت فکری شامل تمام مقررات حاکم بر دستاوردهای ذهن است که به مالکان این دستاوردها (چه آفریننده‌ی دستاوردها باشند، چه صاحب امتیازشان) برای ساخت، استفاده، فروش یا سایر بهره‌برداری‌های تجاری، حقوق انحصاری اعطا می‌کنند، اگر چه این حقوق انحصاری فقط برای مناطق جغرافیایی و بازه‌ی زمانی مشخصی هستند و به صورت دائمی اعطا نمی‌شوند. (ترجمه کمی با متن اصلی تفاوت دارد تا روان‌تر باشد)

این تعریف خوب است، اما ما را از بررسی تعاریف دیگر بی‌نیاز نمی‌کند و باید تعاریف ارائه شده توسط سازمان جهانی مالکیت فکری و سازمان تجارت جهانی را هم تجریه و تحلیل می‌کنیم.


تعاریف ارائه شده توسط WIPO

در وبسایت رسمی وایپو نوشته است:

مالکیت فکری به آفریده‌های ذهن مثل اختراعات، آثار ادبی و هنری، طرح‌ها، نام‌ها و نمادها و تصاویر تجاری اشاره دارد.

این گزاره در بعضی منابع به عنوان تعریف ارائه می‌شود، اما بیشتر به مصادیق مالکیت فکری اشاره می‌کند تا معلوم شود که منظور از آفریده‌های ذهنی، مواردی مثل یک نوشته‌ی هنری، شعر، فرمول شیمیایی یا لوگوی تجاری است و البته فهرست کامل‌تری از این موارد را می‌توانیم در ماده‌ی دو کنوانسیون تأسیس سازمان جهانی مالکیت فکری (جولای ۱۹۶۷) پیدا کنیم؛ از آن جایی که بسیاری از کلمات کلیدی مالکیت فکری در این ماده آمده است،  متن انگلیسی آن را قرار دادیم:

مطابق این بخش از ماده‌ی دو کنوانسیون، مالکیت فکری شامل حقوقی در مورد آثار ادبی و هنری و علمی، اجرای هنرمندان، اصوات ضبط شده، برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی، اختراعات (در همه‌ی زمینه‌ها)، اکتشافات علمی، طرح‌های صنعتی، نشان‌های تجاری، علایم خدماتی، اسامی و عناوین تجاری و حمایت در برابر رقابت غیرمنصفانه است و البته در پایان اشاره می‌شود که همه‌ی این‌ موارد مثال است و به صورت کلی‌تر، تمام حقوق ناشی از فعالیت‌های فکری در حوزه‌های صنعتی، علمی و ادبی، مشمول مالکیت فکری هستند.

همچنین در بند ۱٫۱ از هندبوک وایپو (نسخه‌ی دوم، ۲۰۰۷) توضیح مشابهی داده شده است:

به صورت کلی، مالکیت فکری به حقوق قانونی اطلاق می‌شود که از فعالیت‌های فکری در زمینه‌های صنعتی، علمی، ادبی و هنری نشأت می‌گیرند.

مطالب این درس به پایان نرسیده است و ادامه‌ی آن، شامل تعریف WTO و موشکافی حقوقی مالکیت فکری (بررسی کلمه‌ی مالکیت و تعاریف دکتر کاتوزیان و دکتر صفایی)  فقط به مشترکین ویژه نمایش داده می‌شود.

. . .

در حال حاضر شما به‌عنوان مهمان در ویکی‌تولید حضور دارید اما اگر از کاربران‌مان هستید، لطفاً وارد سامانه شوید تا امتیاز حضورتان را منظور کنیم.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.