شما در حال خواندن درس رایج‌ترین انواع مالکیت فکری از مجموعه‌ی مالکیت فکری هستید.

انواع مالکیت فکری

دستاوردهای فکری متفاوت هستند و حمایت از هر کدام به ملاحظات خاصی نیاز دارد، یعنی همانطور که برای حفاظت از خانه، خودرو و شبکه‌های رایانه‌ای از ابزارهای متفاوتی استفاده می‌شود، در حوزه‌ی مالکیت فکری هم برای حمایت از دستاوردهای مختلف مثل اختراعات، طرح‌های صنعتی، اسرار تجاری و آثار هنری به راهکارهای گوناگونی نیاز است. بر همین اساس مالکیت فکری به شاخه‌های مختلف تقسیم شده است تا دستاوردهای مشابه در گروه‌های یکسان قرار بگیرند و با روش‌های مشابه از آن‌ها حمایت شود.

قلمرو مالکیت فکری، شامل همه‌ی دستاوردهای فکری نیست

دستاوردهای فکری، گستره‌ی وسیعی دارند و این سوال به ذهن می‌رسد که چگونه می‌شود همه‌ی آن‌ها را گروه‌بندی کرد؟ برای درک بهتر این وسعت، بهتر است ابتدا از طبقه‌بندی اموال مادی مثال بزنیم. فرض کنید که قرار است انواع ساختمان‌ها، لوازم تحریر، وسایل نقلیه، ماشین‌آلات، ابزارها، اسباب‌بازی‌ها، تجهیزات شهری، ادوات نظامی، مواد اولیه، محلول‌های شیمیایی، مواد خوراکی و امثالهم را طبقه‌بندی کنیم، چند گروه به ذهن‌تان می‌رسد؟ تنوع این اموال به اندازه‌ای است که طبقه‌بندی آن‌ها مشتمل بر صدها یا شاید هزاران گروه مختلف می‌شود.

تنوع دستاوردهای فکری دست کمی از اموال مادی ندارد، با این حال فهرست انواع مالکیت فکری چندان پیچیده نیست و به تعداد محدودی گروه خلاصه می‌شود. برای کشف علت، باید یک قاعده‌ی مهم را از درس اول یادآوری کنیم:

 مالکیت فکری شامل همه‌ی دستاوردهای فکری نیست، بلکه در هر کشور مطابق قوانین داخلی آن و توافقنامه‌های بین‌المللی که پذیرفته است، تنها بخش کوچکی از دستاوردهای فکری مورد حمایت قرار می‌گیرند. 

مثلاً یک رستوران برای اولین بار سالاد سزار را به منو اضافه می‌کند و به سود زیادی می‌رسد. این تجربه یک دستاورد فکری ارزشمند است، اما تحت حمایت مالکیت فکری قرار نمی‌گیرد، یعنی رستوران‌های دیگر می‌توانند بدون منع قانونی، سالاد سزار را به منوی غذایشان اضافه کنند. در نتیجه از آن جایی که مقررات کشورها، تعداد محدود و مشخصی از دستاوردهای فکری را حمایت می‌کنند، وقتی انواع مالکیت فکری را مرور می‌کنیم، تعدادشان زیاد نیست.

انواع مالکیت فکری به زمان و مکان وابسته هستند

برای این که بدانیم کدام دستاوردهای فکری تحت حمایت قرار می‌گیرند، کافی است انواع مالکیت فکری را بشناسیم، با این حال توجه به دو نکته ضروری است:

شاخه‌های مالکیت فکری با گذر زمان تغییر می‌کنند. ممکن است با پیشرفت تکنولوژی و ظهور بعضی دستاوردهای جدید، مقررات تازه‌ای وضع کنند و قلمرو حمایت‌ها گسترده‌تر شود، مثلاً در گذشته موضوع حمایت از دامین‌های اینترنتی و نرم‌افزارها مطرح نبود، اما امروزه در کشورهای زیادی از آن‌ها حمایت می‌شود.

قلمرو و شرایط حمایت‌ها در کشورهای مختلف فرق می‌کند و لذا انواع مالکیت فکری در آن‌ها متفاوت است. مثلاً شاید در سوئیس از دستاوردهایی حمایت شود که در ایران نمی‌شود، یا شاید هر دو کشور از موضوع مشترکی حمایت کنند اما رویه‌های متفاوتی داشته باشند. در دنیای حقوق به این وضعیت اصطلاحاً اصلِ سرزمینی بودن مالکیت فکری می‌گویند، به این معنا که برای مطالعه‌ی مالکیت فکری، باید مقررات هر کشور را به صورت جداگانه در نظر بگیریم. (هر چند که امروزه به لطف کنوانسیون‌های بین‌المللی، مقررات مالکیت فکری در بسیاری از کشورها به سمت همگرایی پیش می‌رود)

دو سرزمین بزرگ: کپی‌رایت و مالکیت صنعتی

در یک طبقه‌بندی کلاسیک، تمام انواع مالکیت فکری را به دو گروه بزرگ کپی‌رایت (Copyright) و مالکیت صنعتی (Industrial Property) تقسیم می‌کنند. در کپی‌رایت از دستاوردهایی حمایت می‌شود که جنبه‌ی علمی، ادبی یا هنری آن‌ها پررنگ است، اما موضوعات مالکیت صنعتی از جنبه‌‌های فنی و صنعتی شاخص هستند. در نتیجه این دو گروه را می‌توانیم سرزمین‌های بزرگ و جداگانه‌ای بدانیم که هر دوی آن‌ها تحت حاکمیت مالکیت فکری هستند، اما به اندازه‌ای فرق می‌کنند که مقررات متفاوتی برای آن‌ها وضع شده است.

البته از این تقسیم‌بندی، سال‌ها گذشته است و به مرور، انواع دیگری از دستاوردهای فکری مورد حمایت قرار گرفته‌اند که به هیچ کدام از این دو سرزمین مالکیت صنعتی و کپی‌رایت تعلق ندارند. مثلاً امروزه از دامنه‌ی وبسایت‌ها (مثل wikitolid.ir یا google.com) حمایت می‌شود که عموماً فاقد جنبه‌های علمی، ادبی یا هنری هستند و الزاماً کارکردشان صنعتی نیست. (مثل دامین یک وبلاگ معمولی و غیرتجاری). یا به عنوان مثالی دیگر، مقررات بسیاری از کشورها، نام افراد مشهور (مثل رونالدو یا مسی) را تحت حمایت قرار می‌دهد که مشخصاً نه به کپی‌رایت مربوط است و نه به مالکیت صنعتی. قانون‌گذاران و صاحب‌نظران و نویسندگان، معمولاً در مواجهه با این ناهماهنگی، یکی از رویکردهای زیر را انتخاب می‌کنند:

۱٫ بعضی‌ها گروه سومی را به طبقه‌بندی کلاسیک اضافه کرده‌اند و این موضوعات (مثل حمایت از دامین‌ها) را متعلق به آن در نظر گرفته‌اند.

۲٫ بعضی‌ها به طبقه‌بندی کلاسیک وفادار مانده‌اند و با کمی ساده‌انگاری و تسامح، تمام انواع مالکیت فکری را در همان گروه‌های کپی‌رایت و مالکیت صنعتی طبقه‌بندی می‌کنند. مثلاً در بعضی کشورها، حمایت از دامین‌های اینترنتی در شاخه‌ی مالکیت صنعتی قرار گرفته است.

گاهاً بعضی موضوعات هم از جنبه‌های علمی، ادبی یا هنری و هم از جنبه‌های فنی یا صنعتی شاخص هستند و می‌توانند به هر دو گروه تعلق داشته باشند، اما همانطور که گفتیم، مقررات نسبتاً متفاوتی در این دو سرزمین حاکم است و نهایتاً یکی از آن‌ها باید به عنوان میزبان انتخاب شود. مثلاً مطابق قوانین کشورمان، حمایت از نرم‌افزارها مشمول کپی‌رایت است. حال آن که بی‌تردید، جنبه‌های فنی و اقتصادی یک نرم‌افزار مهندسی (مثل نمونه‌های ایرانی آتوکد یا سالیدورک) پررنگ‌تر است و می‌تواند در گروه مالکیت صنعتی قرار بگیرد، با ابن حال انتخاب قانون‌گذاران کشورمان این بوده است که نرم‌افزارها مشمول سرزمین کپی‌رایت باشند و در چهارچوب مقررات آن سرزمین از آن‌ها حمایت شود.

رایج‌ترین انواع مالکیت فکری

همانطور که گفتیم، برای شناسایی دقیق انواع مالکیت فکری، باید کشورهای مختلف را مستقل از هم بررسی کنیم. به همین علت در عنوان این بخش از کلمه‌ی رایج‌ترین استفاده کردیم تا به کشورها محدود نباشیم و بتوانیم تصویری از کلیّت این حوزه ارائه کنیم. مواردی که انتخاب کردیم در اکثر کشورها مورد حمایت قرار می‌گیرند و معمولاً از رویه‌های حقوقی مشابهی برای آن‌ها استفاده می‌کنند.

محور مطالعات ما در مجموعه‌ی مالکیت فکری ویکی‌تولید، موارد مندرج در تصویر بالا است. از آن جایی که هر کدام از این موارد به توضیحات مفصلی نیاز دارند و موضوع درس‌های آینده هستند، در این قسمت وارد جزئیات نمی‌شویم و به پاره‌ای توضیحات اجمالی بسنده می‌کنیم تا تجسم بهتری از انواع مالکیت فکری داشته باشید.

گواهی ثبت اختراع (Patent)

تقریباً همه‌ی افراد می‌دانند که به محصولات و راهکارهای جدید اختراع می‌گویند و همین ذهنیت برای این درس کافی است. در حوزه‌ی مالکیت فکری از یک اختراع به خودی خود حمایت نمی‌شود، مگر این که برای آن گواهی ثبت اختراع صادر شده باشد. مثلاً شاید کسی ماشین زمان اختراع کرده باشد که واقعاً دستاورد ارزشمند و فوق‌العاده‌ای است، با این حال در چهارچوب مالکیت فکری از این اختراع حمایت نمی‌شود تا زمانی که برای آن گواهی ثبت اختراع صادر شود.

برای صدور گواهی ثبت اختراع، اطلاعات آن باید افشا شود. یعنی صاحبان اختراع تمام جزئیات مهم را تشریح می‌کنند و در اختیار عموم افراد (نه فقط مأموران ثبت) قرار می‌دهند. این اتفاق ظاهراً خوشایند نیست، اما در ازای آن از صاحبان گواهی ثبت اختراع حمایت می‌کنند تا برای مدتی مشخص، معمولاً بیست سال (بسته به مقررات حاکم)، فقط خودشان یا اشخاصی که از آن‌ها مجوز گرفته‌اند، اجازه‌ی بهره‌برداری از اختراع را داشته باشند.

با توضیحات ارائه شده، روشن است که گاهاً ثبت اختراع، گزینه‌ی مناسبی نیست و ابزارهای حمایتی دیگر (مثل اسرار تجاری) در اولویت قرار می‌گیرند، مخصوصاً که یک گواهی ثبت اختراع الزاماً در همه‌ی کشورها معتبر نیست و گاهی از اطلاعات افشا شده در کشورهای دیگر استفاده می‌شود.

نشان تجاری (Trade Mark)

نشان (Mark) به سمبل‌ها، کلمات یا ترکیبی از آن‌ها گفته می‌شود که برای تمایز محصولات و خدمات از یکدیگر مورد استفاده قرار می‌گیرند. حقوق مالکیت فکری، از این نشان‌ها حمایت می‌کند تا فقط صاحبان‌شان یا کسانی که از آن‌ها مجوز گرفته‌اند، اجازه‌ی استفاده از نشان‌ها را داشته باشند. مثلاً استفاده از آرم پژو در انحصار شرکت پژو است و دیگران نمی‌توانند بدون اجازه‌ی پژو از آن استفاده کنند، در نتیجه روشن است که استفاده‌ی ایران‌خودرو از نشان پژو روی بعضی خودروها (روی بدنه یا فرمان یا روکش‌ها) یا بسته‌بندی‌ها (مثل بسته‌بندی قطعات فابریک موتور) با اجازه‌ی شرکت پژو و در چهارچوب قراردادهای مالکیت فکری بوده است.

ذکر این نکته ضروری است که در حقوق مالکیت فکری بسیاری از کشورها، انواع متنوع‌تری از نشان‌ها مورد حمایت قرار می‌گیرند، لذا ممکن است گاهاً با عناوین دیگری مثل نشان‌های خدماتی (Service Marks) یا نشان‌های گواهینامه‌ای (Certification Marks) مواجه شوید، با این حال هیچ یک از آن‌ها به اندازه‌ی نشان‌های تجاری (Trade Marks) پرکاربرد نیستند (حدأقل در صنایع کشورمان) و لذا در این مجموعه از آن‌ها صرف نظر کردیم.

کپی‌رایت (Copy Right)

کپی‌رایت به معنای حقِ کپی کردن یا حقِ نسخه‌برداری است و در مورد آثار علمی و ادبی و هنری به کار می‌رود‌. در بسیاری از کشورها، آثاری مانند نرم‌افزارها (مثل نرم‌افزارهای آفیس و فوتوشاپ)، نوشته‌ها (مثل مقالات، اشعار، داستان‌ها و فیلم‌نامه‌ها)، قطعات موسیقی، برنامه‌های رادیویی، فیلم‌ها و تصاویر مورد حمایت قرار می‌گیرند و صاحبان این آثار می‌توانند برای مدت معین (که معمولاً طولانی است)، به صورت انحصاری از آثارشان بهره‌برداری کنند (مثلاً آن‌ها را منتشر یا تکثیر کنند). البته قلمرو حمایتی کپی‌رایت گسترده‌تر از این مصادیق است که در آینده با آن‌ها آشنا می‌شوید.

کپی‌رایت هم مثل سایر انواع مالکیت فکری به مرزهای جغرافیایی محدود است و نباید انتظار داشته باشیم که از یک اثر در تمام دنیا حمایت شود. مثلاً بسیاری از کشورها عضو کنوانسیون برن هستند و به تبع آن از حقوق آثار منتشر شده در سایر کشورهای عضو حمایت می‌کنند، اما از آن جایی که ایران عضو این کنوانسیون نیست، برای کپی‌برداری یا استفاده‌ از نرم‌افزارها و کتب و فیلم‌های خارجی، محدودیتی نداریم. البته در کشور خودمان، مقرراتی وضع شده است که به موجب آن‌ها از آثار ناشران داخلی حمایت می‌شود، مثلاً کپی کردن از یک نرم‌افزار منتشر شده در ایران، قابل پیگیری است.

نکته‌ی دیگر این است ‌که بر خلاف بعضی دستاوردهای فکری، مثل اختراعات یا نشان‌های تجاری، که برای حمایت شدن به مقدمات خاصی مثل گواهی ثبت نیاز دارند، آثار مشمول کپی‌رایت از همان ابتدا تحت حمایت قرار می‌گیرند، مثلاً همین نوشته‌ بی‌نیاز از مقدمات اداری یا ثبت شدن، از لحظه‌ی انتشار مشمول حمایت‌های کپی‌رایت قرار گرفته و حقوق انحصاری بهره‌برداری از آن برای ویکی‌تولید محفوظ است.

طرح صنعتی (Industrial Design)

اکثر کاربران ویکی‌تولید با شنیدن عبارت “طرح صنعتی” به چیزی شبیه طرح تجاری یک کارخانه فکر می‌کنند، اما در ادبیات مالکیت فکری، طرح صنعتی بیشتر به جنبه‌های ظاهری یک پدیده، مثل ترکیب خطوط و الگوها و شکل‌ها و رنگ‌ها اشاره دارد. مثلاً یک کارخانه می‌تواند شکل ظاهری محصول خود، مثل یک یخچال یا لیوان را تحت حمایت قرار دهد تا دیگران برای یک مدت موقت (مثلاً ده سال) امکان الگوبرداری از آن را نداشته باشند، اما جنبه‌های فنی این محصولات (مثل سیستم انتقال حرارت در یخچال، یا ماده‌ی سازنده‌ی خاصی که در لیوان استفاده شده است) ارتباطی با طرح صنعتی ندارند و از طریق این ابزار قابل حمایت نیستند. (اما شاید بتوانند به عنوان اختراع یا اسرار تجاری تحت حمایت قرار بگیرند)

مدل‌های کاربردی (Utility Models)

مدل‌ کاربردی (یوتیلیتی مدل‌ یا پتی‌پتنت‌)، نوعی گواهینامه‌ی رسمی برای حمایت از اختراعات کوچک است. معمولاً اوصاف چیزی که به عنوان یک مدل کاربردی (مثل میزان ابتکاری بودن) ثبت می‌شود، در حد اختراعات نیست، اما با کمی سخت‌گیری کمتر از آن حمایت می‌کنند. تقریباً در تمام کشورها، مدت زمان حمایتی مدل‌های کاربردی از اختراعات کوتاه‌تر است، اما از سوی دیگر به مدارک، زمان و هزینه‌ی کمتری نیاز دارد.

مدل‌های کاربردی به اندازه‌ی اختراعات و نشان‌های تجاری رایج نیستند و  در بسیاری از کشورها مورد حمایت قرار نمی‌گیرند (در مقررات داخلی ایران هم به آن‌ها توجهی نکرده‌اند)، با این حال بنا به کاربرد زیادشان در صنعت، آن‌ها را هم به اختصار در ویکی‌تولید بررسی می‌کنیم.

اسرار تجاری (Trade Secrets)

یکی از قدیمی‌ترین روش‌های محافظت از دستاوردهای فکری، خودداری از افشای آن‌ها به عنوان راز است. مثلاً یک کارخانه‌ی تولیدکننده‌ی مواد شیمیایی، می‌تواند به جای اینکه فرمول شیمیایی محصولات خود را به عنوان اختراع ثبت کند (که مستلزم افشا کردن فرمول محصول است) از آن به عنوان یک راز محافظت کند، یا تولیدکننده‌ی یک محصول فناورانه، اگر از ناتوانی دیگران در مهندسی معکوس محصول مطمئن باشد، می‌تواند از انواع دیگر مالکیت فکری صرفنظر کرده و برای جلوگیری از افشای اطلاعات فنی محصول تلاش کند.

روشن است که اگر قرار به ثبت اسرار تجاری باشد، دیگر راز به حساب نمی‌آیند. به همین علت، حمایت از اسرار تجاری به مقدمه‌چینی و رویه‌های اداری نیاز ندارد و در بسیاری از کشورها، مقرراتی را برای پیشگیری از افشای آن‌ها وضع کرده‌اند. از آن جایی که معمولاً در هر کسب‌وکار، بخش مهمی از دستاوردهای فکری به عنوان اسرار تجاری باقی می‌مانند، روش‌های حمایت از آن‌ها را هم در این مجموعه‌ی ویکی‌تولید بررسی می‌کنیم.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.