شما در حال خواندن درس مدت کار در قانون کار هستید.

این درس مربوط به مجموعه‌ی حقوق کار است.

مدت کار در چهارچوب قانون کار

آموزش صوتی این درس را گوش کنید:


در اوایل دوران انقلاب صنعتی، کارفرمایان می‌توانستند شرایط سختی برای کارگران در نظر بگیرند تا به تبع آن تمام شبانه‌روز کار کنند و تعطیلات و مرخصی نداشته باشند اما امروزه به لطف قانون، کارفرمایان چنین قدرتی ندارند و از کارگران حمایت بیشتری می‌شود.

یکی از مهم‌ترین حمایت‌های قانون کار در خصوص ساعات کار است که با بررسی مقررات آن می‌توانیم به سؤالاتی از این قبیل پاسخ دهیم که حدأکثر ساعات کار چقدر است؟ آیا کارفرما می‌تواند کارگر را به اضافه‌کاری مجبور کند؟ حدأکثر ساعات اضافه‌کار چقدر است؟

تمام این سؤالات مربوط به موضوع “مدت زمان کار” می‌شوند و برای پاسخ به آن‌ها از مواد ۵۱ تا ۶۱ قانون کار استفاده می‌کنیم (مبحث دوم از فصل سوم) و البته موضوع مرخصی‌ها هم جای بحث دارد که در درس‌های بعدی بررسی می‌کنیم.

منظور از ساعات کار چیست؟

ساعات کار، همان مدت زمانی است که کارگر، نیرو یا وقت خود را به منظور انجام کار در اختیار کارفرما قرار می‌دهد. بر این مبنا، همین‌که کارگر آماده‌ی انجام کار باشد جزو ساعات کاری او محسوب می‌شود و اگر شرایط کار نباشد، مثلاً برق نباشد یا کامپیوترها خراب شده باشد یا مواد اولیه به کارخانه نرسیده باشد یا خط تولید متوقف شده باشد، چون کارگر آماده‌ی کار است و وقت خود را در اختیار کارفرما قرار داده است، بخشی از ساعات کاری او محسوب می‌شود و کارفرما نمی‌تواند به بهانه‌ی این‌که کاری انجام نشده است، این مدت را در نظر نگیرد.

حدأکثر ساعات کاری چقدر است؟

به‌صورت کلّی ساعات کاری کارگران نباید بیشتر از ۸ ساعت در طول شبانه‌روز و ۴۴ ساعت در هفته و ۱۹۲ ساعت در ماه باشد اما این قاعده استثنائاتی هم دارد، چون واضح است که نمی‌شود برای همه‌ی مشاغل یک ساعت کاری مشخص و ثابت تنظیم کرد وگرنه بسیاری از آن‌ها امکان فعالیت موثر نخواهند داشت، مثلاً یک کافی‌شاپ در روزهای پایانی هفته شلوغ‌تر است یا برای کارهای کشاورزی در بعضی فصول به کار بیشتری نیاز است (وگرنه محصولات خراب می‌شوند) و به همین علت در تبصره‌ی ۱ ماده‌ی ۵۱ این اجازه صادر شده است که کارفرما با کارگران توافق کند تا بعضی روزها بیشتر و بعضی روزها کمتر کار کنند طوری که مجموع ساعات کارشان از ۴۴ ساعت تجاوز نکند.

همچنین در تبصره‌ی ۲ ماده‌ی ۵۱ به این موضوع اشاره می‌شود که در کارهای کشاورزی، کارفرما می‌تواند با کارگران یا نماینده‌ی آن‌ها به توافق برسد تا ساعات کار بر اساس عرف و فصل‌های مختلف تنظیم شود، یعنی دیگر قانون کار آن‌ها را محدود به ۸ ساعت کار روزانه و ۴۴ ساعت کار هفتگی و ۱۹۲ ساعت کار ماهانه نمی‌کند و عرف و عادت‌های کاری که در آن مشاغل (یا منطقه یا صنعت) مرسوم است مبنا قرار می‌گیرد و اگر چنین توافقاتی انجام نشود، بدیهی است که شرایط مندرج در قانون کار به قوت خود باقی می‌مانند.

از سوی دیگر انجام بعضی کارها دشوار است و می‌تواند برای سلامت کارگران مضر باشد و به همین علت در ماده‌ی ۵۲ تعیین شده است که برای کارهای سخت و زیان‌آور و زیرزمینی (مثل کار در معدن) حدأکثر ساعات کار نباید از شش ساعت در روز یا ۳۶ ساعت در هفته تجاوز کند، اما قانون‌گذار مصادیق چنین کارهایی را اعلام نمی‌کند و تهیه‌ی آن را به (۱) شورای عالی حفاظت فنی و بهداشت کار و (۲) شورای عالی کار واگذار کرده است که باید به به تصویب (۱) وزیر کار و (۲) وزیر بهداشت برسد.

این آیین‌نامه در حال حاضر با عنوان (آیین‌نامه‌ی کارهای سخت و زیان‌آور) تهیه شده است و با مراجعه به آن می‌توانید کارهای سخت و زیان‌آور را تشخیص دهید و به این حد بسنده می‌کنیم که به موجب ماده‌ی ۱ این آیین‌نامه، “کار سخت و زیان‌آور، کارهایی هستند که در آن‌ها عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی محیط کار غیراستاندارد بوده که در اثر اشتغال کارگر تنشی به مراتب بالاتر از ظرفیت‌های طبیعی (جسمی و روانی) در وی ایجاد می‌گردد که نتیجه‌ی آن بیماری شغلی و عوارض ناشی از آن می‌باشد.”

به جز مواردی که گفتیم توجه داشته باشید که ساعت کار کارگران نوجوان (۱۵ تا ۱۸ سال) باید نیم ساعت کمتر از کارگران دیگر باشد.

کار روز و کار شب و کار مختلط

کار کارگران ممکن است در ساعات مختلفی از شبانه‌روز باشد که بر این اساس به سه گروه تقسیم می‌شود:

کار روز که از ساعت ۶ صبح تا ۱۰ شب است، یعنی کارگری که از ساعت ۸ صبح تا ۴ عصر کار می‌کند یا کارگری که از دو ظهر تا ۱۰ شب کار می‌کند هر دو از نظر قانونی کارشان در روز انجام شده است.

کار شب به فعالیت‌هایی گفته می‌شود که از ساعت ۱۰ شب تا ۶ صبح انجام می‌شود.

کار مختلط به فعالیت‌هایی مربوط می‌شود که بخشی از آن در ساعات روز (۶ صبح تا ۱۰ شب) و بخش دیگری از آن در ساعات شب (۱۰ شب تا ۶ صبح) انجام می‌شود.

در درس‌ بعدی تفاوت این سه وضعیت برای محاسبه‌ی دستمزد را بررسی خواهیم کرد.

کارهای متوالی و متناوب

کارهای متوالی فعالیت‌هایی هستند که در ساعات متوالی و پشت سر هم انجام می‌شوند، مثل حسابداری که از ساعت ۹ الی ۵ به‌صورت متوالی در محل کار خود حضور دارد اما کارهای متناوب فعالیت‌هایی هستند که در ساعات مشخصی از روز انجام می‌شوند، مثلاً یک نانوایی از ۵ صبح تا ۸ شب کار می‌کند اما همه‌ی ساعات کار متوالی نیست و بین آن وقفه ایجاد می‌شود.

نکته‌ی مهمی که باید در کارهای متناوب در نظر بگیریم این است که اولاً کارگران در فواصل بین کار در اختیار خودشان هستند و حضورشان در محل کار الزامی نیست، مثلاً می‌توانند به منزل مراجعه و استراحت کنند، دوماً مجموع ساعات کار و فاصله‌ی بین آن‌ها و اضافه‌کار نباید از ۱۵ ساعت بیشتر شود و سوماً ساعات شروع و خاتمه‌ی کار و فاصله‌ی بین تناوب‌ها باید با توافق طرفین و نوع کار و عرف کارگاه تعیین شود. همچنین این کارگران هم وقتی مجموع ساعات کارشان از ۸ ساعت بیشتر شود (بدون در نظر گرفتن فاصله‌ی بین تناوب‌ها) به عنوان اضافه‌کار تلقی می‌شود.

کارهای نوبتی یا شیفتی

کارگران نوبتی یا شیفتی به افرادی گفته می‌شود که ساعات کارشان در طول یک ماه بین صبح،‌ عصر و شب جابه‌جا می‌شود، مثلاً فعالیت کارگری که یک هفته صبح‌کار و یک هفته شب‌کار است یا چهار روز صبح‌کار و دو روز عصرکار است، یا دو هفته شب‌کار و یک هفته صبح‌کار و یک هفته عصر کار است در زمره‌ی کارهای نوبتی یا شیفتی قرار می‌گیرد اما مثلاً کارگری که یک ماه شب‌کار و یک‌ماه روزکار است دیگر شیفتی به حساب نمی‌آید؛ چون مبنای نوبتی بودن این است که همه‌ی این تغیرات در طول یک ماه باشد.

مسأله‌ی دستمزد کارگران نوبتی را در درس بعدی بررسی می‌کنیم اما نکته‌ای که باید توجه کنیم این است که گاهی ماهیت کارهای نوبتی اقتضا می‌کند که در بعضی روزها بیشتر از ۸ ساعت و در بعضی هفته‌ها بیشتر از ۴۴ ساعت کار کنند که قانون آن را مجاز می‌داند اما به هر حال مجموع کارشان در چهار هفته‌ی متوالی نباید از ۱۷۶ ساعت بیشتر شود.

اضافه‌کار

اضافه‌کار ساعاتی است که کارگر بیشتر از موظفی خود کار می‌کند و نحوه‌ی محاسبه‌ی آن بستگی به روش پرداخت دستمزد دارد:

۱- اگر روزمزد باشد، هر میزان که بیشتر از ساعات موظفی روزانه کار کند، اضافه کار محسوب می‌شود؛ مثلاً اگر ساعات کار موظفی کارگر در روزهای شنبه تا چهارشنبه ۷٫۵ ساعت باشد و کارگر در روز دوشنبه ۸ ساعت کار کند، نیم‌ساعت آن اضافه کار محسوب می‌شود یا اگر ساعات موظفی پنجشنبه‌های کارگر ۴ ساعت باشد و ۶ ساعت کار کند، دو ساعت آن اضافه کار است. (مطابق ماده‌ی ۵۱ گفته بودیم که حدأکثر ساعات کاری روزانه نباید از ۸ ساعت تجاوز کند)

۲- اگر دستمزد کارگر به‌صورت هفتگی پرداخت شود، هر میزان که بیشتر از ساعات موظفی هفتگی کار کند، اضافه کار محسوب می‌شود؛ در تبصره‌ی ماده‌ی ۵۱ اشاره کردیم که ساعات کار موظفی به جز در موارد استثنا باید حدأکثر ۴۴ ساعت در هفته باشد و بر این اساس کارگری که ۶۰ ساعت کار کرده باشد، ۱۶ ساعت آن اضافه کار است.

۳- اگر دستمزد کارگر به‌صورت ماهیانه باشد، هر میزان که بیشتر از ساعات موظفی ماهیانه کار کند، اضافه‌کار محسوب می‌شود؛ در شرایط معمول (منهای استثنائات) حدأکثر ساعات کار موظفی ماهیانه ۱۹۲ ساعت است و بر این اساس کارگری که ۲۱۰ ساعت کار کرده باشد، ۱۸ ساعت آن اضافه کار است.

مطابق مواد ۵۹ و ۶۰ قانون کار، اضافه‌کار می‌تواند در شرایط عادی یا اضطراری باشد که در شرایط عادی حدأکثر ۴ ساعت و در شرایط اضطراری حدأکثر ۸ ساعت است و در هر دو حالت، دستمزد کارگر در ساعات اضافه‌کار باید ۴۰% بیشتر از دستمزد عادی باشد، مثلاً کارگری که به‌ازای هر ساعت کار ۲۰۰۰۰ تومان دریافت می‌کند برای هر ساعت اضافه‌کار مستحق ۲۸۰۰۰ تومان دستمزد است.

به زودی منظور قانون‌گذار از شرایط اضطراری را توضیح می‌دهیم، اما در شرایط عادی (که طبیعتاً به شرایط غیراضطراری گفته می‌شود) کارفرما برای ارجاع کار اضافی به کارگر باید دو شرط را رعایت کند که یکی همان ۴۰% دستمزد بیشتر و دیگری موافقت کارگر است؛ در حقیقت کارفرما نمی‌تواند با توسل به زور کارگر را به اضافه‌کار مجبور کند و این اقدام به منزله‌ی کار اجباری است که مجازات دارد، اما اگر در قرارداد کار به این موضوع اشاره شده باشد به منزله‌ی موافقت کارگر است.

برای تشخیص شرایط اضافه‌کار اضطراری باید به ماده‌ی ۶۰ قانون کار رجوع کنیم که مطابق آن باید یکی از شرایط زیر وجود داشته باشد:

۱- زمانی که با اضافه‌کار امکان جلوگیری از حوادث قابل پیش‌بینی یا ترمیم خسارتی که نتیجه‌ی این حوادث است وجود داشته باشد.

۲- زمانی که فعالیت کارگاه به دلیل حوادث یا اتفاق طبیعی مثل سیل،‌ زلزله یا سایر اوضاع و احوال غیرقابل پیش‌بینی دیگر متوقف شده باشد و حالا برای از سرگرفتن دوباره‌ی فعالیت کارگاه به کار بیشتری نیاز باشد.

در چنین شرایطی کارفرما می‌تواند شرایط اضطراری اعلام کند و نیازی هم به کسب موافقت کارگران ندارد، اما قانون‌گذار برای پیشگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی و اعلام بی‌دلیل شرایط اضطراری، مقرر کرده است که کارفرما تا حدأکثر ۴۸ ساعت این موضوع را به اطلاع اداره‌ی کار و امور اجتماعی برساند تا آن‌ها اضطراری بودن شرایط و مدت زمان آن را تعیین کنند و اگر مشخص شود که شرایط اضطراری نبوده است، کارفرما باید غرامت و خسارت وارد شده به کارگران را پردخت کند.

در آخر توجه داشته باشید که ارجاع کار اضافی به کارگرانی که کار شبانه یا کارهای خطرناک و سخت و زیان‌آور انجام می‌دهند (به موجب ماده‌۶۱) و نوجوانان (به موجب ماده‌ی ۸۳) ممنوع است.

قانون‌گذار در تبصره‌ی ماده‌ی ۵۹ اشاره می‌کند که در شرایط استثنایی، اضافه کار می‌تواند با توافق طرفین بیشتر از ۴ ساعت باشد؛ از این ماده به نظر می‌رسد که شرایط استثنایی چیزی به جز شرایط اضطراری و شرایط عادی است اما از آن‌جایی که منظور قانون‌گذار مشخص نیست (یا حدأقل ما متوجه نشدیم) امکان بررسی دقیق‌تر این موضوع را نداریم.