شما در حال خواندن درس آشنایی با روش‌های ثبت یک اختراع در چند کشور از مجموعه‌ی مالکیت فکری هستید.

ثبت منطقه‌ای یا بین‌المللی اختراع

در درس مفهوم و تعریف حقوق مالکیت فکری گفتیم که اصولاً نحوه‌ی حمایت از دستاوردهای فکری در هر کشور، مطابق مقررات همان کشور است و این طور نیست که اختراعی را در کشوری ثبت کنیم و در همه‌ جای دنیا مورد حمایت قرار بگیرد. در نتیجه اگر بخواهیم محصول نوآورانه‌ای را در ترکیه و ایران و عراق تولید و در ترکیه و یونان و روسیه توزیع کنیم، بهتر است در همه‌ی این کشورها مورد حمایت قرار بگیرد تا دیگران اجازه‌ی بهره‌برداری نداشته باشند (مخصوصاً در کشورهایی که بازارمان هستند)، اما مسأله این است که چگونه می‌توانیم یک اختراع را در چند کشور ثبت کنیم؟ در ادامه‌ به این سؤال پاسخ خواهیم داد.

اصول ثبت اختراع در یک کشور

یکی از روش‌های ثبت اختراع در چند کشور این است که آن را جداگانه و یک به یک در همه‌ی آن‌ها ثبت کنیم، به همین علت بحث‌مان را با اصولی آغاز می‌کنیم که بخواهیم اختراع فقط در یک کشور ثبت شود.

اصولاً برای ثبت اختراع در یک کشور، باید مقررات همان کشور را مبنا قرار دهیم و اظهارنامه‌ را به زبان رسمی همان کشور بنویسیم و به اداره‌ی مالکیت فکری همان کشور تسلیم کنیم. به همین علت، اگر قرار باشد اختراع‌مان در کشوری غیر از کشور خودمان ثبت شود، اولاً باید از مشاوران و کارگزاران مسلط بر مقررات آن کشور استفاده کنیم و دوماً باید اظهارنامه را به زبان آن‌ها ترجمه کنیم. ضمن این که عموماً هزینه‌ی تسلیم و بررسی اظهارنامه و صدور گواهینامه‌ی ثبت اختراع در کشورهای دیگر بسیار گران‌تر از ایران است و مجموعه‌ی این موارد باعث می‌شود که ثبت اختراع در کشورهای دیگر پرهزینه‌تر از ثبت آن در ایران باشد.

روش‌های ثبت یک اختراع در چند کشور

برای ثبت یک اختراع در چند کشور، چهار روش کلّی وجود دارد که در ادامه بررسی می‌کنیم.

اولین روش این است که اظهارنامه‌ی اختراع به صورت همزمان در کشورهای مورد نظرمان تسلیم شود. به عبارتی، اقدامات ضروری برای ثبت اختراع در یک کشور را همزمان در دو یا چند کشور انجام می‌دهیم. مطابق توضیحات ارائه شده در درس اختراعات قابل ثبت، اگر تسلیم اظهارنامه‌‌ای با وقفه‌ی طولانی همراه باشد، شاید اطلاعات اختراع افشا شود و امکان ثبت آن وجود نداشته باشد، لذا در این حالت باید اظهارنامه‌ها در اسرع وقت به مراجع ثبت تسلیم شود.

دومین روش، استفاده از حق تقدم (Priority Right) است. اگر کشورهای مورد نظرمان همگی عضو کنوانسیون پاریس باشند، می‌توانیم ابتدا اظهارنامه را در یکی از کشورها تسلیم کنیم و برای سایر کشورهای مورد نظرمان حق تقدّم بگیریم؛ مثلاً اظهارنامه را به مرجع ثبت در ایران تسلیم می‌کنیم و برای کشورهای آلمان و کره‌ی جنوبی حق تقدم می‌گیریم. در این حالت، تا دوازده ماه فرصت داریم که اظهارنامه‌ی خود را در کشورهای مورد نظر (آلمان و کره‌ی جنوبی) تسلیم کنیم و در این مدت از دو حمایت برخوردار می‌شویم: اولاً اگر به موجب اقدامات‌مان برای تسلیم اظهارنامه، اطلاعات اختراع افشا شود، این کشورها جدید بودن آن را زیر سؤال نمی‌برند و دوماً شخص دیگری نمی‌تواند همین اظهارنامه را آن‌ها ثبت کند. (برای اطلاعات بیشتر به شرط جدید بودن در درس اختراعات قابل ثبت مراجعه کنید)

خوشبختانه کشورهای زیادی عضو کنوانسیون پاریس هستند که در تصویر به رنگ سبز نشان داده شده‌اند (منبع: ویکی‌پدیا، اول مارس ۲۰۲۲). همچنین می‌توانید آخرین فهرست کشورهای عضو در کنوانسیون پاریس را در این لینک مشاهده کنید.

کشورهای عضو کنوانسیون پاریس

سومین روش، ثبت اختراع بر اساس سیستم معاهده‌ی جهانی ثبت اختراع (PCT یا Patent Cooperation Treaty) است. معاهده‌ی جهانی ثبت اختراع یک توافق بین‌المللی است (مثل کنوانسیون پاریس)، که کشورهای زیادی مثل ایران به آن پیوسته‌اند‌ و هماهنگ با آن عمل می‌کنند. مطابق این معاهده، اظهارنامه جای این که در کشورهای مختلف تسلیم شود، یک بار به سازمان جهانی مالکیت فکری (اداره‌ی ثبت اختراع) تحویل داده شده و از آن جا به کشورهای مورد نظر ارسال می‌شود و آن‌ها مطابق مقررات داخلی کشورشان به اظهارنامه‌ها رسیدگی می‌کنند. بزرگ‌ترین مزیت استفاده از سیستم PCT این است که متقاضیان نیازی به تنظیم اظهارنامه‌های مختلف و پرداخت هزینه به کارگزاران و مترجمان مختلف ندارند، اما به هر حال بررسی‌ها جداگانه انجام می‌شود و شاید اختراع در بعضی کشورها ثبت شود و در بعضی‌های دیگر قابل ثبت نباشد (چون مبنا، مقررات داخلی کشورهاست).

بدیهی است که استفاده از سیستم PCT زمانی مقدور است که کشورهای مورد نظرمان عضو معاهده‌ی آن باشند و خودمان هم تابع یکی از همین کشورها باشیم. فهرست اعضای این معاهده را می‌توانید در این لینک مشاهده کنید.

ثبت اختراع در سیستم PCT

چهارمین روش، اصطلاحاً ثبت منطقه‌ای نامیده می‌شود و مانند روش سوم، بر اساس توافقات میان کشورهاست. توافقات منطقه‌ای به این صورت هستند که تعدادی از کشورهای یک منطقه با هم توافق می‌کنند تا ساز و کارهای مشترکی در بحث اختراعات (و به صورت کلّی‌تر مالکیت فکری) داشته باشند. این همکاری‌ها نسبت به PCT پررنگ‌تر است، چرا که PCT یک توافق گسترده و جهانی است که کشورهای زیادی را در بر می‌گیرد و نمی‌تواند هماهنگی کامل بین همه‌ی آن‌ها ایجاد کند، اما تعداد کشورهای یک منطقه محدود و ایجاد هماهنگی میان آن‌ها ساده‌تر است.

در توافقات منطقه‌ای، اصولاً کشورها به صورت مشترک سازمانی را برای هماهنگی و نظارت بر اقدامات مشترک‌شان تأسیس می‌کنند که دفتر اروپایی ثبت اختراع، سازمان اروپایی-آسیایی اختراع و سازمان مالکیت فکری آفریقا، نمونه‌های آن هستند. در میان این سازمان‌ها، جذابیت بازارهای اروپایی باعث شده است که EPO در بین متقاضیان ثبت اختراع، شهرت بیشتری داشته باشد. مطابق مقررات EPO، متقاضی یک بار اظهارنامه‌ی خود را به این مرجع تسلیم می‌کند (مانند سیستم PCT)، اما جای بررسی جداگانه‌ی آن در هر کشور، بررسی واحدی صورت می‌گیرد و اگر شرایط مهیا باشد، گواهینامه‌ی صادره در تمامی کشورهای مورد نظر متقاضی اعتبار خواهد داشت. روشن است که هر چقدر متقاضیان، کشورهای بیشتری را برای حمایت انتخاب کنند، هزینه‌ی بیشتری از آن‌ها دریافت می‌شود.

در تصویر زیر کشورهای عضو EPO نشان داده شده‌اند، همچنین آخرین فهرست آن‌ها را می‌توانید در این لینک مشاهده کنید.

کدام روش برای ثبت بین‌المللی یا منطقه‌ای مناسب‌تر است؟

هیچ یک از چهار روشی که گفتیم، نسبت به بقیه اولویت ندارند و بهترین مسیر باید متناسب با شرایط و خواسته‌های متقاضیان انتخاب شود. این انتخاب، کار ساده‌ای نیست و نیازمند محاسبه‌ی هزینه‌ها و آشنایی دقیق با رویه‌های ثبت است، اما در ادامه تلاش می‌کنیم که با ارائه‌ی پاره‌ای از نکات اجمالی به ساده‌سازی تصمیم‌گیری کمک کنیم.

۱- اگر کشورهای مورد نظرمان عضو هیچ توافقنامه‌ی بین‌المللی و منطقه‌ای نباشند، چاره‌ای جز استفاده از روش اول و ثبت جداگانه‌ی اختراع در آن‌ها نیست؛ البته اکثر کشورهای مهم جهان، عضو PCT و کنوانسیون پاریس هستند و این حالت به ندرت اتفاق میافتد.

۲- ممکن است کشورهای مورد نظرمان به صورت همزمان عضو معاهدات بین‌المللی (مثلPCT یا کنوانسیون پاریس) و سازمان‌های منطقه‌ای (مثل EPO) باشند. در این حالت، تمام روش‌هایی که گفتیم قابل استفاده هستند، مثلاً می‌توانیم اظهارنامه را جداگانه  به مرجع ثبت این کشورها تسلیم کنیم، یا مسیر ثبت منطقه‌ای یا بین‌المللی را پیش بگیریم.

۳- ممکن است تعدادی از کشورهای مورد نظرمان عضو هیچ معاهده‌ای نباشند و بعضی‌های دیگر عضو معاهدات منطقه‌ای یا بین‌المللی باشند. در این حالت می‌توانیم اختراع را در بعضی از کشورها به صورت جداگانه ثبت کنیم و برای سایر کشورها از مسیرهای منطقه‌ای یا بین‌المللی استفاده کنیم و هیچ الزامی نیست که برای همه‌ی این کشورها از روش‌‌های یکسان استفاده کنیم.

۴- روش ثبت جداگانه‌ و همزمان اختراع در هر حالتی قابل استفاده است (به شرط پذیرش ریسک افشای اطلاعات)، با این حال اگر تعداد کشورهای مورد نظرمان زیاد باشد، برای هر کدام باید جداگانه هزینه‌های کارگزار (یا وکیل)، ترجمه‌، ثبت اظهارنامه، بررسی اختراع و صدور گواهینامه را پرداخت کنیم که رقم قابل توجهی می‌شود. به همین علت، اصولاً روش‌های اول و دوم زمانی استفاده می‌شوند که بخواهیم اختراع در تعداد محدودی از کشورها ثبت شود.

۵- اگر تعدادی از کشورهای مورد نظرمان عضو یک کنوانسیون منطقه‌ای ثبت اختراع باشند (مثلاً عضو EPO باشند)، می‌توانیم از سیستم منطقه‌ای استفاده کنیم و جای پرداخت چندباره‌ی هزینه‌ها، یک بار هزینه‌های کارگزار و ترجمه و تنظیم و تسلیم و بررسی اظهارنامه را پرداخت کنیم. در این حالت اگر اختراع‌مان ثبت شود، در همه‌ی کشورها مورد حمایت قرار می‌گیرد و لازم نیست وضعیت حمایت از آن را جداگانه در کشورهای مختلف بررسی کنیم. البته الزاماً ثبت منطقه‌ای اختراع از روش‌های دیگر ارزان‌تر نیست و به محاسبه نیاز دارد. مثلاً اگر بخواهیم اختراع‌مان را فقط در دو کشور انگلیس و آلمان ثبت کنیم، احتمالاً استفاده از سیستم PCT (روش سوم) یا ثبت جداگانه‌ی آن‌ها (روش‌های اول و دوم)، ارزان‌تر از مسیر EPO (روش چهارم) تمام می‌شود. اما اگر بخواهیم اختراع‌مان در بیست کشور مختلف اروپایی حمایت شود، بی‌تردید ثبت منطقه‌ای به صرفه‌ترین حالت ممکن است.

۶- در ثبت منطقه‌ای، گواهینامه‌ی اختراع در تمام کشورهای مورد نظرمان اعتبار خواهد داشت، با این حال اگر این اعتبار ساقط شود، هیچ یک از این کشورها به حمایت خود ادامه نمی‌دهند. این در حالی است که اگر اختراعی را جداگانه در کشورهای مختلف ثبت کنیم (روش‌های اول یا دوم)، یا از سیستم PCT استفاده کنیم (روش سوم)، قطع حمایت یک کشور از اختراع به کشورهای دیگر مربوط نیست و آن‌ها مطابق مقررات خودشان به حمایت از آن ادامه می‌دهند.