شما در حال خواندن درس تولید چیست ؟ از دوره ی تصمیم گیری برای ورود به کار تولید هستید.

تولید چیست؟

اگر در یک کلاس دانشگاه بپرسیم چه کسی می‌داند تولید چیست؟ دستان زیادی بالا می‌رود و اکثرا آن را فعالیتی می‌دانند که در کارخانجات و با حضور ماشین‌آلات و تجهیزات انجام می‌شود.

حالا کافیست از جایتان بلند شوید و روی تخته بنویسید:

تولید اکسیژن توسط درخت

تولید هواپیما

تولید پادکست

دوباره سوال کنید، چه کسی می‌داند تولید چیست ؟ این بار دانشجویان به فکر فرو می‌روند و دستان کمتری بلند می‌شود.

خیلی وقت‌ها سریعاً از تعاریف عبور می‌کنیم و به مسائل کاربردی مشغول می‌شویم اما ماجرای تولید فرق می‌کند چون اولاً که موضوع اصلی نوشته‌ها و صحبت‌های ویکی‌تولید است و دوماً به درک سایر مفاهیم کمک می‌کند؛ مثلاً کمی‌ جلوتر از انواع فرایندهای تولید صحبت می‌کنیم که نیازمند آشنایی با سیستمی بودن تولید است و مقدمه‌ی ورود به شاهراه تولید محسوب می‌شود یا خیلی‌ها فرق مجوزهای تولیدی و خدماتی را درک نمی‌کنند چون با مفاهیم‌شان آشنا نیستند.

This content is for registered users only. Please login.


 این درس شامل فایل صوتی است که فقط در دسترس کاربران و اعضای سایت قرار می‌گیرد، می‌توانید پس از عضویت رایگان و مراجعه‌ی مجدد به این درس، فایل صوتی را گوش کنید.

مفهوم سیستم برای درک عمیق‌تر تولید

بسیاری از راهکارهای حوزه‌ی تولید در گروی داشتن نگاه سیستمی هستند، یعنی برای پاسخ به سوال تولید چیست ؟ باید سیستم را بشناسیم و در چهارچوب آن  مفهوم تولید را درک کنیم، البته این یک قاعده‌ی الزامی برای یادگیری تولید نیست اما مزایای زیادی خواهد داشت که در آینده بهره‌برداری می‌کنیم.

سیستم چیست؟

سیستم به مجموعه‌ای از اجزا گفته می‌شود که با هم در تعامل هستند. (مریام-وبستر)

این تعریف بیش از اندازه کلی است و کاربردی برای ما ندارد اما به شناسایی ویژگی‌های سیستم کمک می‌کند، پس صبور باشید و به نکات زیر توجه کنید:


سیستم حداقل از دو عضو مختلف تشکیل می‌شود.

اعضای سیستم با هم در ارتباط هستند.

ارتباط اجزا لازم نیست دوسویه باشد. (مثلا D روی B اثر می‌گذارد اما B روی D اثری ندارد)

لزوماً همه ی اجزای سیستم روی هم تاثیر نمی‌گذارند. (مثلا A روی D اثری ندارد)

رابطه میان اجزای یک سیستم

اما از این ویژگی‌ها گذشته، سیستم واقعاً چیست و چرا برای درک تولید به آن نیاز داریم؟

سیستم‌ها در علوم مختلف کارایی دارند، مثلاً در استاتیک از مفهوم سیستم برای جدا کردن بخشی از سازه استفاده می‌کنیم یا در علوم زیستی و انسانی به پدیده‌های طبیعی و اجتماعی اطلاق می‌شود، به همین علت تعریف کلّی آن برای ما کارایی ندارد و بهتر است از دریچه‌ی کسب‌وکار به آن نگاه کنیم:

یک سیستم کسب‌وکار (Business System) از ارتباط تمام اجزا (مثل دفتر کار و تجهیزات و …) و فرایندهای آن تشکیل می‌شود تا در کنار هم برای تحقق اهداف کسب‌وکار فعالیت کنند.

پس با تعریف سیستم مشخص می‌کنیم که کسب‌وکارمان چه اجزایی دارد، چه اهدافی را دنبال می‌کند و برای تحقق اهداف آن به چه ورودی‌هایی نیاز است؛ کمی جلوتر از همین ویژگی‌ها برای درک مفهوم تولید استفاده خواهیم کرد اما قبل از آن باید سیستم را بیشتر بشناسیم.

محیط و مرز سیستم

گفتیم که سیستم کسب‌وکار شامل اجزای مختلف است اما مرزهای آن کجاست؟ آیا فقط تجهیزات و ماشین‌الات و نیروی انسانی اجزای کسب‌وکار هستند یا مشتریان و اداره‌جات همکار و تأمین‌کنندگان و … هم جزئی از آن محسوب می‌شوند؟ قطعاً برای درک سیستمی تولید باید جواب مناسبی برای این سؤالات داشته باشیم.

برای این که مشخص کنیم چه چیزهایی داخل سیستم و چه چیزهایی خارج از آن هستند از محدوده‌ای فرضی به‌نام مرز سیستم استفاده می‌شود. مطابق تعریف،  مرز سیستم یک محدوده فرضی است که هر چیزی داخل آن باشد جزو اجزای سیستم  و تمام عناصری که بیرون آن هستند محیط در نظر گرفته می‌شوند. 

پس سؤال‌مان را دقیق‌تر مطرح می‌کنیم، چگونه مرزهای سیستم کسب‌وکار را تشخیص دهیم؟ 

واقعیت این است که سیستم وجود خارجی ندارد و بر مبنای فرضیت ماست، یعنی تحلیل‌گر متناسب با اهدافی که در ذهن دارد به انتخاب مرزهای سیستم اقدام می‌کند. مثلاً در تحلیل سیستماتیک یک فروشگاه لباس، اگر مرز سیستم را تا درب ورودی فروشگاه در نظر بگیریم، پارامترهای کیفیت و قیمت محصولات، رفتار فروشندگان، نظافت مغازه، سیستم تهویه، اتاقهای پرو، نحوه پذیرایی و … عوامل داخلی سیستم محسوب می‌شوند و هر چیز دیگری عامل محیطی خواهد بود.

اگر مرز سیستم را ورودی پاساژ در نظر بگیریم، پارامترهایی مانند موقعیت فروشگاه، پارکینگ مجموعه، ویترین سایر همکاران، قیمت سایر همکاران و …  هم به عوامل قبلی اضافه می‌شوند.

سیستم‌های باز و بسته


 سیستم‌های کسب‌وکار ورودی و خروجی دارند، یعنی برای تحقق اهدافشان باید بعضی چیزها به سیستم وارد شود و روی آن‌ها کارهایی صورت بگیرد تا نهایتاً اهداف کسب‌وکار محقق شود.  

سیستم باز چیست

اصطلاحاً به چنین سیستم‌هایی باز گفته می‌شود، اما بعضی سیستم‌ها بسته هستند و با محیط ارتباطی ندارند! با وجود این‌که اکثر سیستم‌ها از جمله کسب‌وکار به‌صورت باز طراحی می‌شوند اما سیستم‌های بسته هم کارایی زیادی دارند مثلاً در محاسبه دمای کوره، اگر دیواره‌ی داخلی عایق‌ها را مرز سیستم بدانیم، بخشی از حرارت به محیط منتقل می‌شود اما گاهی مهندسان برای ساده کردن محاسبات از اتلاف انرژی صفر نظر می‌کنند و فقط داخل کوره را در نظر می‌گیرند؛ در حقیقت سیستم حل مسأله را بسته فرض می‌کنند.

تکرار مجدد این نکته خالی از لطف نیست که سیستم‌ها زاده‌ی مفروضات و خواسته‌های تحلیل‌گر تعریف می‌شود و شاید عملاً هیچ سیستم بسته‌ای در جهان هستی وجود نداشته باشد.

معنای تولید چیست ؟

در کتابهای دایرة‌المعارف، تولید (Production) را با افعالی مانند پدید آوردن، زایش و خلق کردن توصیف می‌کنند اما این معانی کافی نیست، به جملات زیر دقت کنید:


سرانه تولید سبزی در حال افزایش است.

بهترین راه حل دیده شدن در شبکه های اجتماعی تولید محتوا است.

تولید پیچ میتواند کار ساده و در عین حال دشواری باشد، چون تنوع این محصول بالاست.

میزان تولید گوشت امسال ۱۰ درصد کاهش داشته است.

دانشگاه محلی برای تولید علم است.

مفهوم زاییدن و خلق کردن در تمام جملات بالا دیده می‌شود اما قبول کنید که نگاه‌مان به تولید خودرو و پیچ و مهره با نگاه‌مان به تولید محتوا متفاوت است؛ هنوز هم خیلی ها فکر میکنند که تولید در یک سوله ی بزرگ و با حضور ماشین آلات و تجهیزات انجام میشود اما مثال‌های بالا نشان می‌دهد که  تولیدکنندگان همیشه کارخانه داران نیستند. .

مفهوم تولید چیست ؟

معنای تولید برای عموم افراد کافی و مناسب است اما داستان دانش‌پژوهان تولید فرق می‌کند، به همین علت با سیستم آشنا شدیم تا مفهوم تولید را بر مبنای آن درک کنیم. ساده‌ترین و دقیق‌ترین تعریفی که می‌توانیم با خیال آسوده به ذهن بسپاریم عبارت است از:

تولید فرآیندی است که در آن ورودی‌ها به خروجی‌ قابل استفاده تبدیل می‌شوند. (از دیکشنری آکسفورد با کمی تغییر)

اگر نکته‌سنج باشید این تعریف یک مسأله‌ی بزرگ را به دوش می‌کشد که در بسیاری از منابع به آن اشاره نمی‌شود اما مفهوم عمیقی در اختیارمان می‌گذارد.

در تعریف سیستم کسب‌وکار گفتیم که مجموعه‌ای از اجزا و فرایندها در کنار هم قرار می‌گیرند تا اهدافی را محقق کنند و حالا در تعریف آکسفورد می‌بینیم که تولید هم نوعی فرایند است و جزئی از یک سیستم بزرگ‌تر (مثل کسب‌وکار) محسوب می‌شود؛ از طرفی تولید هم ورودی و خروجی دارد و کاملاً از ویژگی‌های یک سیستم تبعیت می‌کند و از این تقارن به نتایج زیر می‌رسیم:


تولید خودش بخشی از یک سیستم بزرگ‌تر است و یک یا چند هدف آن را محقق می‌کند.

تولید را هم می‌توانیم به سادگی یک سیستم در نظر بگیریم و خودش شامل اجزا و فرایندهای دیگری می‌شود.

شاید باور نکنید اما همین دو نکته از خیلی ابهامات آینده جلوگیری می‌کنند، مثلاً در موضوع طراحی فرایند گاهاً این سؤال مطرح می‌شود که چگونه یک کارخانه از چند فرایند مختلف استفاده می‌کند؟ و جواب این است که سیستم کارخانه از اجزا و فرایندهای مختلفی تشکیل می‌شود و لازم نیست فقط از نوع فرایند انبوه یا دسته‌ای باشد! همه‌ی این فرایندها می‌توانند در پیکره‌ی یک سیستم بزرگتر به کار گرفته شوند.

مصداق دیگر آن است که در بعضی منایع به جای فرایندهای تولید از عنوان سیستم‌های تولید استفاده می‌شود و صدای معترضان بلند می‌شود که این‌ها فرایند هستند نه سیستم! در حالی‌که فرایندهای تولید دقیقاً همان سیستم‌های تولید هستند و صرفاً باید مفهوم آن‌ها و تمایزاتشان را درک کنیم.

نکته‌ی بعدی در خصوص ورودی‌ها و خروجی‌های تولید است که لزوماً فیزیکی نیستند و موارد زیر به درک آن کمک می‌کنند:


شمش آهن، لوله، پروفیل، مواد پتروشیمی و … نمونه‌هایی از ورودی فیزیکی سیستم تولید هستند.


انواع قطعات، ابزارآلات، منسوجات و … نمونه‌هایی از خروجی فیزیکی سیستم تولید هستند.


نگرش، احساسات، فکر، دانش، ایده و … نمونه هایی از ورودی غیر‌فیزیکی سیستم تولید هستند.


تجربه، اعتبار، اطلاعات و … نمونه‌هایی از خروجی غیرفیزیکی سیستم تولید هستند.

به نظرمان تعریف آکسفورد از تولید ساده و کارآمد بود اما بعضی دوستان علاقمندند که تعاریف را از زبان افراد شناخته شده بشنوند:

تعریف تولید از نظر پارکینسون و بیکس: تولید فعالیتی منظم برای تبدیل منابع به محصول نهایی، در شکل کالا یا خدمات و با هدف پاسخ به بخشی به نیازها است.

تعریف تولید از نظر جی.آر.هیکس: تولید فعالیتی برای پاسخ به خواسته‌های افراد در قالب مبادله است.

فرق ساخت با تولید چیست؟

همیشه می‌توانیم به جای کلمه‌ی ساخت (Manufacturing) از تولید (Production) استفاده کنیم، چون نوعی تولید محسوب می‌شود و هر دو عبارت تولید هواپیما و ساخت هواپیما صحیح هستند اما عبارت ساخت سبزیحات اشتباه است! چون هر تولیدی ساختن نیست.

تولید زمانی می‌تواند ساختن باشد که دو شرط زیر محقق شود:


بخشی از ورودی و خروجی سیستم فیزیکی باشد.

در داخل سیستم ساخت، باید ماشین آلات یا نیروی دست انسان نقش داشته باشد.

پس تولید محتوا از جنس ساختن نیست، چون ورودی فیزیکی ندارد و مبتنی بر عقاید، دانش، تجربیات و نگرش‌های انسان است. فرآیند فتوسنتر (ایجاد اکسیژن توسط گیاه) هم از جنس ساخت نیست، چون درون سیستم گیاه، ماشین آلات و نیروی انسان (قدرت دست انسان) به کار نمی‌رود اما تولید موبایل نوعی ساختن است، چون علیرغم ورودی‌های غیرفیزیکی به آهن و برد الکترونیکی و … هم نیاز دارد و خروجی آن یک محصول لمس‌کردنی و فیزیکی است.

در زیر یک سیستم ساخت (Manufacturing System) به صورت شماتیک نشان داده شده است:

سیستم ساخت

در درس‌های ویکی‌تولید با نمونه‌های زیادی از این تصویر روبه‌رو می‌شوید و بارها از مفهوم سیستم برای درک بهتر پدیده‌ها استفاده می‌کنیم.

# منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر

۱٫ برای مطالعه بیشتر در مورد مفهوم تولید توصیه میکنیم مقاله ی سایت Economic Discussion را مطالعه کنید: ورود به منبع

۲٫ برای آشنایی با سیستم های تولید، می‌توانید بخش‌هایی از کتاب الکترونیکی Manufacturing Systems را مرور کنید: دانلود

۳٫ در سایت  Simplicable  مثال‌های خوبی از انواع سیستم تولید و ساخت ارائه شده که می‌توانید مشاهده کنید: ورود به سایت

# تمرین

درس‌های پارادایم تولید و صنعت شامل تمرین نیستند چون جنبه‌ی اطلاعات عمومی دارند و جزو سرفصل‌ها نیستند.

به نظر شما تولید کدام یک از موارد زیر نوعی فرآیند ساخت است؟ جواب‌ها کمی دیرتر منتشر می‌شوند تا فرصت بیشتری برای فکر کردن داشته باشید.

۱- ساختمان

۲- ذغال‌سنگ

۳- نفت

۴- الکل

۵- فرش دست‌بافت

۶- سنگ‌های تزئینی

۷- چرم فرآوری شده

17 پاسخ
  1. مریم طالبی گفته:

    سلام و حسته نباشید
    ۱_ ساختمان
    ساخت محسوب میشود چون ورودی و خروجی فیزیکی دارد و توسط ماشین آلات و دست انسان ساخته میشود.

    ۲_ذغال سنگ
    تولید زغال سنگ در طبیعت و بدون دخالت انسان انجام میشود پس ساخت نیست.

    ۳_نفت
    تولید نفت در طبیعت و بدون دخالت انسان است پس تا زمانی که استخراج نشده است ساختی انجام نشده.

    ۴_الکل
    در تولید الکل ورودی فیزیکی وجود دارد و انسان و ماشین آلات در تولید آن نقش دارند پس ساخت است اما الکلی که در طبیعت بدون دخالت انسان تولید میشود ساخت نیست.

    ۵_فرش دستباف
    برای تولید فرش دستباف بخشی از ورودی و خروجی فیزیکی هستند و دست انسان در فرایند تولید دخیل است پس ساخت به شمار می آید.

    ۶_سنگ های تزئینی
    سنگ های تزئینی به طور آماده برای استفاده در طبیعت وجود ندارند و برای آماده استفاده شدن باید از ماشین آلات استفاده شود و هم در ورودی هم در خروجی محصولات فیزیکی داریم پس ساخت به حساب می آید.

    ۷_چرم فرآوری شده
    ساخت محسوب میشود چون هم بخشی از ورودی و خروجی فیزیکی است و هم برای تولید ماشین آلات و دست انسان دخیل و لازم هستند.

    پاسخ
  2. رضا بیگ‌زادگان گفته:

    همه موارد به جز استخراج نفت فرایند ساخت تلقی میشن. اما نفت به مرور زمان و طی سالهای طولانی در زمین بوجود میاد و تجهیزات و نیروی انسان نقشی در ایجاد شدنش نداره پس ساخت نیست.
    انرژی شما در ویس بینظیر بود و ممنون

    پاسخ
  3. نازنین بردبار گفته:

    ساختمون سازی که از اسمش معلومه ساختنه
    ذغال سنگ و نفت و سنگ در طبیعت ساخته میشوند و به تجهیزات نیازی ندارن! هیچکدام ساخت نیستن
    الکل هم در طبیعت ساخته میشه هم به صورت صنعتی البته من با ترکیب ساخت الکل احساس راحتی نمیکنم اما فکر میکنم تولید الکل صنعتی نوعی ساخته
    چرم فراوری شده و فرش دستباف هم که از اون گزینه های سوختن و از عنوانشون معلومه ساخت هستن.

    ولی با همه اینا من عبارت ساخت فرش برام آشنا نیس!

    من این درس رو دوست داشتم چون واقعا ذهنیتی نسبت به فرق تولید و ساخت نداشتم

    پاسخ
    • میلاد اسمعیلی گفته:

      “ساخت فرش” یا “فرش‌سازی” برای من هم مأنوس نیست چون معمولاً از اصطلاح “فرش‌بافی” استفاده می‌کنیم، خوشحالم که رضایت داشتید.

      پاسخ
  4. سینا فرخ زاد گفته:

    سلام

    ۱- ساخت
    ۲- ساخت نیست
    ۳- ساخت نیست
    ۴- ساخت نیست
    ۵- ساخت
    ۶- ساخت
    ۷- ساخت

    رو ۶ مطمئن نیستم چون باید دید منظور چه نوع سنگ تزئینیه وگرنه جواهرات هم نوعی سنگند.

    پاسخ
  5. علی جابز گفته:

    بازم سلام
    من اومدم

    ساختمان: تولید و ساخته چون در این فرآیند از تجهیزات و کارگران استفاده میشه / ذغال سنگ: تولیده اما ساخت نیست چون حتی اگر انسان وجود نداشت باز هم ذغال سنگ وجود داشت / نفت: در یک سیستم تولید طبیعی نفت به وجود میاد و ساخت نیست / الکل: تولیده و ساخت نیست ، در فرآیند ایجاد الکل انسان و تجهیزات نقشی ندارن و حتی در نوع صنعتی هم فقط شرایطو مهیا میکنیم که این ماده ایجاد بشه اما نقشی در ایجادش نداریم (تنها گزینه سخت همین بود) /
    فرش: دست باف و ماشینی جفتش ساخته / سنگهای تزیینی: ساخت نیست چون از سنگ داریم صحبت میکنیم و خود سنگ توسط انسان و ماشین ساخته نمیشه / چرم فراوری شده: به دستگاه و کارگر نیاز داره پس ساخته

    آقا میلاد یک بار یه وبینار ۲ ساعته راجع به تولید داشتید و من فکر میکردم ویس این درس حداقل ۱ ساعت باشه اما مطالب وبینار خیلی جذاب بودند و پیشنهاد میکنم فایل اون هم به این درس اضافه کنید

    دمتون گرم و خدا قوت

    پاسخ
    • میلاد اسمعیلی گفته:

      سلام
      علی جان، محتوای کمپین برای عموم افراد تنظیم شده تا خسته‌شون نکنه و جنبه‌ی کاربردی داشته باشه اما اون موردی که بهش اشاره کردین برای متخصصان حوزه‌ی تولید بود و اقتضا می‌کرد که جامعیت بیشتری داشته باشه.

      انشالله در دوره‌های تخصصی‌تر به‌جای یک ساعت و دو ساعت، چندین جلسه از راهبردها و نگاه‌های مختلف به تولید صحبت می‌کنیم.

      پاسخ
  6. کارآفرین جوان گفته:

    سلام به ویکی تولید و بچه های کمپین

    موارد زیر ساختن:

    ۱- ساختمان (ساخت + مان)

    ۳- نفت (نفت سفید البته نه نفت خام)

    ۴- الکل (صنعتی)

    ۵- فرش دست‌بافت

    ۶- سنگ‌های تزئینی (اگه تغییر داده شده باشن)

    ۷- چرم فرآوری شده

    سپاس از محتویات با کیفیت

    پاسخ
    • Nooshin Nakhjavani گفته:

      در ساختن الکل صنعتی نقش انسان چیه ؟ اگر قرار باشه مهیا کردن شرایطو ملاک در نظر بگیریم همه فرایندها ساخت هستند حتی کشاورزی

      پاسخ
  7. پدرام نوذری گفته:

    سلام

    چیزی که به ذهن من میرسد این است که محصولاتی مثل نفت و ذغال سنگ نمی توانند در چهارچوب فرآیند ساخت طبقه بندی شوند اما سایر گزینه ها میتوانند به نوعی ساخته ی دست انسان باشند.
    بنده یک روز برای حل تمرین منتظر ماندم تا از جوابهای دوستان دیگر ایده بگیرم که پیامها را منتشر نکردید و با استرس به سوالات پاسخ دادم.
    امیدوارم که جوابهایم تا حد زیادی صحیح باشند.

    با تشکر از مهندس اسماعیلی و مجموعه ویکی تولید

    پاسخ
  8. میترا محسنی گفته:

    استاد جان استرس میدین چرا؟ ما که تقلب نمیکنیم از هم! تا نازنین گوگل هست نیازی به تقلب نداریم آخه :D
    اما راستشو بخواین تو گوگل به جواب نرسیدم
    خب معلومه که ساختمان و فرش دست بافت و چرم فراوری شده کار دست انسانه و نفت و الکل هم فرایند ساخت نیستند اما ذغال سنگ اصلا نمیدونم طبیعیه یا باید تغییر کنه برای استفاده شدن؟ رو این شک دارم
    اگه خیلی جوابهام غلط بود تایید نکنین پیاممو لطفاااا

    پاسخ
    • میلاد اسمعیلی گفته:

      سلام خانم محسنی

      هدف از تمرین‌ها درگیر شدنِ شما با موضوع درس و بهانه‌ای برای عمیق‌تر شدن روی مطالبه وگرنه ملاک ارزیابی و امتیاز و … نیست؛ پس نگران هیچی نباشین و بدون استفاده از گوگل به تمرین‌ها جواب بدین تا به هدفمون برسیم.

      پاسخ
  9. Sami Manufacturing گفته:

    سلام و عرض ادب

    به نظر من هم تولید چرم و سنگ مثل نفت و الکل بی نیاز از تجهیزات و انسانه پس ساخت محسوب نمیشه.
    اینکه چرم رو تغییر میدیم و تبدیل میکنیم به لباس، یا سنگو رنگ آمیزی میکنیم تا قشنگتر بشه فرآیندهای ثانویه هست اما خود این مواد به صورت طبیعی و خودکار بوجود میان

    ممنونم از زحماتتون در تهیه محتوا

    پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *